🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:09:24 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कौशल
kauśala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कौशल संज्ञा पुं॰ [ सं॰ ] कुशलता । चतुहाई । निपुणता । उ॰—हुए टाँकियों के कौशल से उपल सुकोमल उत्पल ज्यों ।—साकेत, पृ॰ ३७४ ।
१. मंगल ।
३. कोशल देश का निवासी ।
४. मस्यपुराण के अनुसार बह कक्ष जिसमें ४६ स्तंभ हों [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कौशल n. (fr. कुश्˚; g. युवादि) well-being, welfare, good fortune, prosperity, MBh. iv, 486; BhP.
skilfulness, cleverness, experience (with loc. or ifc.), Suśr.; Mṛcch.; Pañcat. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (317,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कौशलं(ल्यं) [कुशल-अण् ष्यञ् वा] 1 Well-being, welfare, happiness, prosperity. --2 Skill, skilfulness, cleverness; किमकौशलादुत प्रयोजनापोक्षितया Mu. 3; हावहारि हसितं वचनानां कौशलं दृशि विकारबिशेषाः Śi. 10. 13.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0428-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कौशल न० कुशलस्य भावः युवा० अण् । दक्षतायाम् “सीमे- व पद्मासनकौशलस्य” भट्टिः । “आन्वीक्षिकी कौशला- नाम्” “धोगः कर्म्मगु कौशलम्” गीता । “हावहारि हसितं वचनानां कौशलं दृशि विकारविशेषः” माघः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2279,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कौशलं, क्ली, (कुशलस्य भावः कर्म्म वा इति । युवा- दित्वात् अण् ।) कुशलता । यथा, -- “क्व चातिकर्कशः शान्तः क्व चातिललितः शुचिः । एकत्र काव्ये व्याख्यातुस्तावहो कौशलं कवेः” ॥ इति अमरुशतकटीका ॥ (नैपुण्यम् । यथा, भाग- वते । १ । १६ । २७ । “स्वातन्त्र्यं कौशलं कान्तिर्धैर्य्यं मार्दवमेव च” ॥ कुशलमेव इति । स्वार्थे अण् । मङ्गलम् । यथा, तत्रैव । ३ । १ । १३ । “स एष दोषः पुरुषद्विडास्ते गृहान् प्रविष्टोऽयमपत्यमत्या । पुष्णासि कृष्णाद् विमुखो गतश्री- स्त्यजाश्वशैवं कुलकौशलाय” ॥ चातुर्य्यम् । यथा, भगवद्गीतायाम् । २ । ५० । “तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्म्मसु कौशलम्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-210-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कौशल" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें