🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:24:54 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कौशल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कौशल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कौशल

अर्थ: कुशलक्षेम, प्रसन्नता, समृद्धि

व्युत्पत्ति: कुशल + अण्, ष्यञ् वा (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कौशल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कौशल (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकौशलम्कौशलेकौशलानि
द्वितीयाकौशलम्कौशलेकौशलानि
तृतीयाकौशलेनकौशलाभ्याम्कौशलैः
चतुर्थीकौशलायकौशलाभ्याम्कौशलेभ्यः
पञ्चमीकौशलात् / कौशलाद्कौशलाभ्याम्कौशलेभ्यः
षष्ठीकौशलस्यकौशलयोःकौशलानाम्
सप्तमीकौशलेकौशलयोःकौशलेषु
सम्बोधनहे कौशलहे कौशलेहे कौशलानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कौशल
कौशल
kauśala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कौशल संज्ञा पुं॰ [ सं॰ ] कुशलता । चतुहाई । निपुणता । उ॰—हुए टाँकियों के कौशल से उपल सुकोमल उत्पल ज्यों ।—साकेत, पृ॰ ३७४ ।
१. मंगल ।
३. कोशल देश का निवासी ।
४. मस्यपुराण के अनुसार बह कक्ष जिसमें ४६ स्तंभ हों [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कौशल n. (fr. कुश्˚; g. युवादि) well-being, welfare, good fortune, prosperity, MBh. iv, 486; BhP.
skilfulness, cleverness, experience (with loc. or ifc.), Suśr.; Mṛcch.; Pañcat. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (317,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कौशलं(ल्यं) [कुशल-अण् ष्यञ् वा] 1 Well-being, welfare, happiness, prosperity. --2 Skill, skilfulness, cleverness; किमकौशलादुत प्रयोजनापोक्षितया Mu. 3; हावहारि हसितं वचनानां कौशलं दृशि विकारबिशेषाः Śi. 10. 13.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0428-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कौशल न० कुशलस्य भावः युवा० अण् । दक्षतायाम् “सीमे- व पद्मासनकौशलस्य” भट्टिः । “आन्वीक्षिकी कौशला- नाम्” “धोगः कर्म्मगु कौशलम्” गीता । “हावहारि हसितं वचनानां कौशलं दृशि विकारविशेषः” माघः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2279,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कौशलं, क्ली, (कुशलस्य भावः कर्म्म वा इति । युवा- दित्वात् अण् ।) कुशलता । यथा, -- “क्व चातिकर्कशः शान्तः क्व चातिललितः शुचिः । एकत्र काव्ये व्याख्यातुस्तावहो कौशलं कवेः” ॥ इति अमरुशतकटीका ॥ (नैपुण्यम् । यथा, भाग- वते । १ । १६ । २७ । “स्वातन्त्र्यं कौशलं कान्तिर्धैर्य्यं मार्दवमेव च” ॥ कुशलमेव इति । स्वार्थे अण् । मङ्गलम् । यथा, तत्रैव । ३ । १ । १३ । “स एष दोषः पुरुषद्विडास्ते गृहान् प्रविष्टोऽयमपत्यमत्या । पुष्णासि कृष्णाद् विमुखो गतश्री- स्त्यजाश्वशैवं कुलकौशलाय” ॥ चातुर्य्यम् । यथा, भगवद्गीतायाम् । २ । ५० । “तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्म्मसु कौशलम्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-210-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कौशल" आता है (7)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कौशलकौशल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कौशल 📚 ➤ कुशलक्षेम, प्रसन्नता, समृद्धि

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कौशल 📚कुशलता । चतुहाई । निपुणता🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • कौशल: कुशल + अण्, ष्यञ् वा (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें