🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:26:44 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शिल्प
śilpa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कला-कौशल का कार्य (2.10.35)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शिल्प संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. हाथ से कोई चीज बनाकर तैयार करने का काम । दस्तकारी । कारीगरी । हुनर । जैसे, बरतन बनाना । कपड़े सीना । गहने गढ़ना आदि ।
२. कला संबंधी व्यवसाय, जैसे—अब इस नगर में के कई शिल्प नष्ठ हो गए हैं ।
३. दक्षता । पाटव । कौशल । चातुर्य (को॰) ।
४. निर्माण । सर्जन । सृष्टि । रचना (को॰) ।
५. आकार । आवृत्ति । रूप (को॰) ।
६. अनुष्ठान । क्रिया । धार्मिक कृत्य (को॰) ।
७. यज्ञादि में प्रयुक्त स्त्रुवा (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शिल्प n. (of doubtful derivation) the art of variegating, variegated or diversified appearance, decoration, ornament, artistic work, VS.; Br.; Hariv.; Kathās.; BhP.
any manual art or craft, any handicraft or mechanical or fine art (64 such arts or crafts, sometimes called बाह्य-कला, ‘external or practical arts’, are enumerated, e.g. carpentering, architecture, jewellery, farriery, acting, dancing, music, medicine, poetry &c. [cf. IW. 185]; and 64 अभ्यन्तर-कला, ‘secret arts’ e.g. kissing, embracing, and various other arts of coquetry), ŚāṅkhBr.; Mn.; MBh. &c.
skill in any art or craft or work of art, ingenuity, contrivance, MBh.; Kāv. &c.
any act or work (also m.), BhP.
ceremonial act, ceremony, rite (also m.), MW.
form, shape, Naigh. iii, 7 (cf. सु-शिल्प)
a partic. kind of Śastra or hymn (of a highly artificial character, recited on the 6th day of the Pṛṣṭhya Ṣaḍ-aha, at the Viśvajit &c.), Br.; ŚrS.
a kind of sacrificial ladle (?), L.
(du. with जमद्-अग्नेः) N. of two Sāmans, ĀrṣBr.
शिल्प m. N. of a teacher, ŚBr.
शिल्प mfn. variegated, VS.; TS.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1073,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शिल्पं [शिल्-पक्] 1 An art, a fine or mechanical art; (64 such arts are enumerated). --2 Skill (in any art); craft; पात्रविशेषन्यस्तं गुणांतरं व्रजति शिल्पमाधातुः M. 1. 6. --3 Ingenuity, cleverness. --4 Work, manual work or labour. --5 A rite, ceremony. --6 A kind of ladle or spoon used at sacrifices. --7 Form, shape. --8 Creation, procreation. --Comp. --कर्मन्, n., --क्रिया any manual labour, handicraft. --कारः, --कारकः, --कारिन् m. an artisan, a mechanic. --विद्या {1} mechanical science. {2} any manual skill, handicraft. --शालं, --ला a workshop, manufactory (a technical school). --शास्त्रं {1} a book on any art, fine or mechanical. {2} mechanics.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1046-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शिल्प न० शिल--पक् । चित्रकलादिकर्मसु अमरः । २ स्रुचि मेदि० । तदारम्भमुहूर्त्तः मु० चि० उक्तो यथा “मृदुध्रुवक्षिप्रचरे ज्ञे गुरौ वा ख १० लग्नगे । विधौ ज्ञजीवबर्गस्थे शिल्पारम्भः प्रशस्यते” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5111,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शिल्पं, क्ली, (शील समाधौ + “खष्पशिल्पशष्प- वाष्परूपपर्पतल्पाः ।” उणा० । २ । २८ । इति [] पः ह्रस्वश्च ।) कलादिकं कर्म्म । इत्यमरः ॥ हुनर इति पारसीकभाषा । कारीगरी इति हिन्दीभाषा ॥ वात्स्यायनोक्तनृत्यगीतवाद्यादि- श्चतुषष्टिः वाह्यक्रियाः तथा आलिङ्गनचुम्ब- नादिचतुषष्टिः अभ्यन्तरक्रियाः कलाः । आदिना स्वर्णकारादिकारुकर्म्मग्रहः । एतत् सर्वं शिल्पं कथ्यते । इति तट्टीकायां भरतः ॥ (यथा कथासरित्सागरे । २५ । १७५ । “ते तन्निरूप्य जगदुर्नेदृशो देव शक्यते । अपरः कर्त्तुमेतद्धि दिव्यं शिल्पं न मानुषम् ॥”) स्रुवः । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-078-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शिल्प" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें