🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:28:28 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

युक्ति
yukti
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📜 शब्द-रूप📗 अमरकोश
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
युक्ति संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. उपाय । ढ़ंग । तरकीब ।
२. कौशल । चातुरी ।
३. चाल । रीती । प्रथा ।
४. न्याय । नीति ।
५. अनुमान । अंदाजा ।
६. उपपत्ति । हेतु । कारण ।
७. तर्क । ऊहा ।
८. उचित विचार । ठीक तर्क । जैसे, युक्तियुक्त बात ।
९. योग । मिलन ।
१०. एक अलंकार का नाम जिसमें अपने मर्म को छिपाने के लिये दूसरे को किसी क्रिया या युक्ति द्वारा वचित करने का वर्ण न होता है । जैसे,— लिखत रही पिय चित्र तहँ आवत लखि सखि आन । चतुर तिया तेहि कर लिखे फूलन के धनुवान ।
११. केशव के अनुसार उक्ति का एक भेद जिसे स्वभावोक्त भी कहते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
युक्ति f. union, junction, connection, combination, AitBr.; TāṇḍBr.
preparation, going to, making ready for (loc. or comp.), R.
application, practice, usage, Kathās.; Suśr.
trick, contrivance, means, expedient, artifice, cunning device, magic, Kāv.; Kathās.; Pañcar. (युक्तिं-√ कृ, to find out or employ an expedient; युक्ति ibc.; ˚त्या ind., ˚तिभिस् ind.,and ˚ति-तस् ind. by device or stratagem, artfully, skilfully, under pretext or pretence; युक्त्या &c. ifc. = by means of)
reasoning, argument, proof, influence, induction, deduction from circumstances, Kap.; Kāv.; Var. &c. (-तस्, by means of an argument)
reason, ground, motive, BhP.; MārkP.
suitableness, adaptedness, fitness, propriety, correctness, MBh.; Kāv. &c. (युक्त्या and ˚ति-तस्, properly, suitably, fitly, justly, duly)
meditation on the supreme being, contemplation, union with the universal spirit, Śaṃk. (cf. IW. 111, 3)
(in law) enumeration of circumstances, specification of place and time &c., Yājñ. ii, 92; 212
(in rhet.) emblematic or mystical expression of purpose, W.
(in dram.) connection of the events in a plot, concatenation of incidents, intelligent weighing of the circumstances, Daśar.; Sāh.; Pratāp.
(in astron.) conjunction, Jyot.
(in gram.) connection of words, a sentence, Nir.
connection of letters, Viṣṇ.
supplying an ellipsis, W.
mixture or alloying of metals, VarBṛS.
sum, total, Sūryas.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (853,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
युक्तिः f. [युज्-क्तिन्] 1 Union, junction, combination. --2 Application, use, employment. --3 Yoking, harnessing. --4 A practice, usage. --5 A means, an expedient, a plan, scheme. --6 A contrivance, device, trick. --7 Propriety, fitness, adjustment, aptness, suitableness. --8 Skill, art. --9 Reasoning, arguing, an argument. --10 Inference, deduction. --11 Reason, ground. --12 Arrangement (रचना); यत्र खल्वियं वाचोयुक्तिः Māl. 1. --13 (In law) Probability, enumeration or specification of circumstances, such as time, place &c. युक्तिप्राप्तिक्रियाचिह्लसंबंधाभोगहेतुभिः Y. 2. 92, 212. --14 (In dramas) The regular chain or connection of events; cf. S. D. 343. --15 (In Rhet.) Emblematical or covert expression1 of one's purpose or design. --16 Sum, total. --17 Alloying of metal. --18 Charm, spell. --19 (In gram.) A sentence. --20 (In astr.) A conjunction. (युक्त्या ind. {1} by means or virtue of. {2} cleverly, skilfully. {3} properly, fitly, duly). --Comp. --कथनं statement of reasons. --कर a. {1} suitable, fit. {2} proved. --ज्ञ a. skilled in expedients, inventive. --युक्त a. {1} suitable, fit. {2} expert, skilful. {5} established, proved. {4} argumentative. [1] Correction submitted by Dr. Sampada Savardekar on 20210122. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/csl-corrections/issues/48.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0894-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
युक्ति स्त्री युज--क्तिन् । १ न्याये मेदि० । २ व्यवहारे ३ अनुमाने ४ तत्साधकलिङ्गज्ञानादौ स्वपक्षसाधकविपक्षबाधकप्रमा- णोपन्धासे तर्कप्र० व्यवहारे कानि चित् वेषाञ्चिल्लि- ङ्गानि नारदेनोक्तानि यथा “उल्काहस्तोऽग्निदो ज्ञेयः शस्त्रपाणिश्च पातकः । केशाकेशिगृहीतश्च युगपत् [] पारदारिकः । कुद्दालवाणिर्विज्ञेयः सेतुभेत्ता समीपगः । तथा कुठारहस्तश्च वनच्छेत्ता प्रकीर्त्तितः । प्रत्यक्ष- चिह्नैर्विज्ञेयो दण्डपारुष्यकृन्नरः । असाक्षिप्रत्यया ह्येते पारुष्ये तु परीक्षणम्” । “युक्तिरर्थावधारणम्” सा० द० उक्ते ६ नाटकाङ्गविशेषे च । तत्र न्याये “श्रुत्यो- र्विरोधे न्यायस्तु बलवानर्थनिर्णये । युक्तिहीनविचारे तु धर्महानिः प्रजायते” मीमांसकाः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4778-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
युक्तिः, स्त्री, (युज्यते इति । युज् + क्तिन् ।) न्यायः । इति मेदिनी । ते, ४७ ॥ (यथा, पञ्चतन्त्रे । ३ । १६३ । “तस्य तद्बचनं श्रुत्वा धर्म्मयुक्तिसमन्वितम् । उपगम्य ततोऽधृष्टः कपोतः प्राह लुब्धकम् ॥”) लोकव्यवहारः । इति व्यवहारमातृका ॥ “धर्म्मशास्त्रविरोधे तु युक्तियुक्तो विधिः स्मतः ॥” इति स्मृतिश्च ॥ अनुमानम् । यथा, -- “युक्तिष्वप्यवसन्नासु सपथेनैनमर्द्दयेत् ॥ युक्तिरनुमानम् । अनुमानेन विज्ञेयं न स्यातां पत्रसाक्षिणौ । इत्येकवाक्यत्वादिति विवरणम् ॥ अथ युक्तिः । नारदः । उल्काहस्तोऽग्निदो ज्ञेयः शस्त्रपाणिश्च घातकः । केशाकेशिगृहीतश्च युगपत् पारदारिकः ॥ कुद्दालपाणिर्विज्ञेयः सेतुभेत्ता समीपगः । तथा कुठारहस्तश्च वनच्छेत्ता प्रकीर्त्तितः ॥ प्रत्यक्षचिह्नैर्विज्ञेयो दण्डपारुष्यकृन्नरः । असाक्षिप्रत्यता ह्येते पारुष्ये तु परीक्षणम् ॥ प्रत्यक्षचिह्नैः रुधिराक्तखड्गादिभिः । पारुष्ये वाक्पारुष्ये । शङ्खः । लोप्तहस्तश्च चौर इति । नारदः । अभीक्ष्णं दिश्यमानोऽपि प्रतिहन्यान्न तद्वचः । त्रिचतुःपञ्चकृत्वो वा परतोऽर्थं तमावहेत् ॥ यदा धनिकेनाधमर्णिकस्त्रिचतुःपञ्चकृत्वो वा त्वं मे ऋणं धारयसीति पुनःपुनर्दिश्यमानोऽपि [] न तद्बाक्यं प्रतिहन्ति तदोत्तरकालमनेनाभ्युप- गतोऽयमर्थ इत्यवधार्य्य तमर्थमृणिकाय दापये- दित्यर्थः ।” इति व्यवहारतत्त्वम् ॥ * ॥ नाट्या- लङ्कारविशेषः । तस्य लक्षणम् । यथा । “युक्ति- रर्थावधारणम् । उदाहरणं यथा, -- ‘यदिसमरमपास्य नास्ति मृत्यो- र्भयमिति युक्तमितोऽन्यतः प्रयातुम् । अथ मरणमवश्यमेव जन्तोः किमिति मुधा मलिनं यशः कुरुध्वम् ॥’ इति वेणीसंहारः ।” इति साहित्यदर्पणम् ॥ (उपायः । यथा, कथासरित्सागरे । ३९ । ५६ । “तत्स शृङ्गभुजो देशान्निर्व्वास्येताचिरात् यथा । तां पुत्त्र ! चिन्तयेर्युक्तिं त्वमन्यैर्भ्रातृभिः सह ॥” भोगः । यथा, सूर्य्यसिद्धान्ते । ७ । २४ । “त्रिचतुःकर्णयुक्त्याप्तास्ते द्बिघ्नास्त्रिज्यया हताः । स्फुटाः स्वकर्णस्तिथ्याप्ता भवेयुर्मानलिप्तिकाः ॥” प्रमाणविशेषः । तद्यथा, -- “अत्रासां तन्त्रयुक्तीनां किं प्रयोजनमित्युच्यते वाक्ययोजनमर्थयोजनञ्च ।” “असद्वादिप्रयुक्तानां वाक्यानां प्रतिषेधनम् । स्ववाक्यसिद्धिरपि च क्रियते तन्त्रयुक्तितः ॥ व्यक्ता नोक्ताश्च ये ह्यर्था लीना ये चाप्य- निर्म्मलाः । लेशोक्ता ये क्वचित्तन्त्रे तेषाञ्चापि प्रसाधनम् ॥ यथाम्बुजवनस्यार्कः प्रदीपो वेश्मनो यथा । प्रबोध्यस्य प्रकाशार्थास्तथा तन्त्रस्य युक्तयः ॥” इति सुश्रुते उत्तरतन्त्रे ६५ अध्यायः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-043-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "युक्ति" आता है (31)
वितर्क एक तर्क के उपरांत होनेवाला दूसरा तर्क । युक्ति । दलीलपर्युदंचन उद्धार । युक्तिजुगत युक्ति । उपाय । तदबीर । ढंगढबका पु † संज्ञा पुं॰ उपाय़ । युक्तिदलील तर्क । युक्तिटिप्पस † संज्ञा स्त्री॰ अभिप्रायसाधन का ढंग । युक्ति । क्रि॰ प्र॰—जमना ।—जमान…डौलडाल उपाय । प्रयत्न । युक्ति । ब्योंतमनसूबा युक्ति । आयोजन । ढंगनाय नय । नीतिसाधन किसी काम को सिद्ध करने की क्रिया । सिद्धि । विधानसूरत रूप । आकृति । शक्लउपपत्ति हेतु द्वारा किसी वस्तु की स्थिति का निश्चयप्रक्रिया प्रकरणटरी † संज्ञा स्त्री॰ मतलब निकालने की घात । प्रयोजनसिद्धि का ढंग । ताक । यु…गोटी कंकड़, गेरू, पत्थर इत्यादि का छोटा गोल टुकड़ा जिससे लड़के अनेक प्रकार …बनाव बनावट । रचनाहुनर कारीगरी । कला । फनकटखना काट खानेवाल । दाँत से काटनेवालातरकीब संयोग । मिलान । मेलतरीका ढंग । विधि । रीति । प्रकार । ढबदकीका कोई बारीक बातमसौदा काट छाँट करने दोहराने और साफ करने के उद्देश्य से पहली बार लिखा हुआ लेख…चालाकी चतुराई । व्यवहारकुशलता । दक्षता । पटुताटिप्पा पु ^१ संज्ञा पुं॰तर्कणा विचार । विवेचना । ऊहामसविदा वह लेख जो पहली बार काट छाँट के लिये तैयार किया गया हो और अभी साफ करने …सिप्पा निशाने पर किया हुआ वार । लक्ष्य- बेधहोशियारी समझदारी । बुद्धिमानी । चतुराईकतरब्योंत काटछाँटविशेष—इसपर यह कहानी है की दो भाई थे, जिनमें एक दरिद्र और दूसरा धनी था । पहला भाई …तंत्रमंत्र जादुगोरी । जादू टोना
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें