🕉️ 22 November 2026, Sunday · 02:18:24 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

हरिद्रा
haridrā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हरिद्रा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. हलदी ।
२. एक नदी का नाम ।
३. वन । जंगल ।—अनेकार्थ (शब्द॰) ।
४. मंगल ।—अनेकार्थ (शब्द॰) ।
५. सीसा धातु ।—अनेकार्थ (शब्द॰) ।
६. निशा । उ॰—कहत हरिद्रा बनथली, निशा हरिद्रा होइ । बहुरि हरिद्रा मंगली, हरद हरिद्रा सोइ ।—अनेकार्थ॰, पृ॰ १६१ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हरिद्रा (आ), f., see below.
हरिद्रा f. Curcuma Longa, turmeric or its root ground to powder (46 synonyms of this plant are given), Kauś.; MBh.; Suśr. &c.
N. of a river, Col.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1291,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हरिद्रा [हरिं पीतवर्णं द्रवति द्रु-गतौ-ड] 1 Turmeric. --2 The root of turmeric powdered; see Malli. on [] N. 22. 49. --Comp. --आन a. of a yellow colour. --(भः) {1} the yellow colour. {2} Zedoary. --गणपतिः, --गणेशः a particular form of the god Gaṇeśa. --राग, --रागक a. {1} turmeric-coloured. {2} unsteady in attachment or affection, fickle-minded (as a lover); (thus defined by Halāyudha: --क्षणमात्रानुरागश्च हरिद्राराग उच्यते).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1167-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हरिद्रा स्त्री हरिं पीतवर्णं द्रवति द्रु--गतौ ड । स्वनाम- ख्याते ओपधिभेदे । [] “हरिद्रा कटुका तिक्ता रूक्षोष्णा कफपित्तनुत् । वर्ण्या त्वग्दोषमे हास्रशोथपाण्डुव्रणापहा” । (वनहरिद्रा) “अरण्यहलद्दीकन्दः कुष्ठवातास्रनाशनः” । (कर्पूर- हरिद्रा) “दार्वी भेदाम्रगन्धा च सुरभिश्चारुदारु च । कर्पूरा पद्मपत्रा स्यात् सुरभिः सुरनायिका आम्रगन्धि- र्हरिद्रा या सा शीता वातला मता । पित्तहृन्मधुरा- तिक्ता सर्वकण्डूविनाशिनी” भावप्र० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5419-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हरिद्रा, स्त्री, (हरितं पीतवर्णं रातीति । हरित् + रा + कः । टाप् ।) ओषधिविशेषः । हलुद इति भाषा । तत्पर्य्यायः । निशाह्वा २ काञ्चनी ३ पीता ४ वरवर्णिनी ५ । इत्यमरः । २ । ९ । ४१ ॥ कावेरी ६ उमा ७ वर्णवती ८ गौरी ९ पीञ्जा १० । इति जटाधरः ॥ पीतवालुका ११ हेम- नाशा १२ भङ्गवासा १३ घर्षिणी १४ । इति शब्दरत्नावली ॥ पीतिका १५ रजनी १६ [] निशा १७ मेहघ्नी १८ बहुला १९ वर्णिनी २० रात्रिनामिका २१ । इति रत्नमाला ॥ हरित् २२ रञ्जनी २३ स्वर्णवर्णा २४ सुवर्णा २५ शिवा २६ दीर्घरागा २७ हलद्दी २८ वराङ्गी २९ जनेष्टा ३० वरा ३१ वर्णदात्री ३२ पवित्रा ३३ हरिता ३४ विषघ्नी ३५ पिङ्गा ३६ मङ्गल्या ३७ मङ्गला ३८ लक्ष्मीः ३९ भद्रा ४० शिफा ४१ शोभा ४२ शोभना ४३ सुभगाह्वया ४४ श्यामा ४५ जयन्तिका ४६ । अस्य गुणाः । कटुत्वम् । तिक्तत्वम् । उष्णत्वम् । कफवातास्र- कुष्ठमेहकण्डुव्रणनाशित्वम् । देहवर्णविधायि- त्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ * ॥ अन्यच्च । “हरिद्रा कफपित्तास्नशोथकण्डुव्रणापहा ।” इति राजवल्लभः ॥ अपि च । “हरिद्रा काञ्जनी पीता निशाख्या वर- वर्णिनी । कृमिघ्ना हलदी योषित्प्रिया हरिविलासिनी ॥ हरिद्रा कटुका तिक्ता रूक्षोष्णा कफपित्तनुत् । वर्ण्यात्वग्दोषमेहास्रशोथपाण्डुव्रणापहा ॥” * ॥ अथ वनहरिद्रा । “अरण्यहलदीकन्दः कुष्ठवातास्रनाशनः ।” * । अथ कर्पूरहरिद्रा । “दार्व्वी भेदाम्रगन्धा च सुरभिश्चारु दारु च । कर्पूरा पद्मपत्रा स्यात् सुरभिः सुरनायिका ॥ आम्रगन्धिहरिद्रा या सा शीता वातला मता । पित्तहृन्मधुरा तिक्ता सर्व्वकण्डविनाशिनी ॥” इति भावप्रकाशः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-516-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "हरिद्रा" आता है (31)
घर्षणी हरिद्रा । हलदीहलद्दी हलदी । हरिद्रामेहघ्नी हरिद्रा । हल्दीदीर्घरागा हरिद्रा । हलदीप्रहर्षणी हरिद्रा । हलदीवर्णदात्री हरिद्रा । हल्दीसुवर्णवर्णा हलदी । हरिद्रासच्चारा हलदी । हरिद्राकृमिघ्नी हलदी । हरिद्रामंगलप्रदा हरिद्रा । हलदीविटकांता हरिद्रा । हल्दीदीर्घरंगा हरिद्रा । हलदीहरिद्रंजनी हरिद्रा । हरदीहरिद्दंतावल हरदी । हरिद्रापीतबीलुका हरिद्रा । हलदीगमंधपलाशिक हरिद्रा । हरदीतमी रात । रात्रि । निशानिशा रात्रि । रजनी । रातशिफा एक वृक्ष की रेशेदार जड़ जिससे प्राचीन काल में कोड़े बनते थेक्षपा रात । यौ॰—क्षपाकर । क्षपाचर । विशेष—'क्षपा' शब्द के अंत में पति या नाथ…विभावरी रात्रि । रातशोभना सुंदरी स्त्रीहरिता दूर्वा । दूब । नीलदूर्वादार्वी दारुहलदीसुवर्णा अग्नि की सात जिह्वाओं में से एक का नामसर्वौषधि आयुर्वेद में ओषधियों का एक वर्ग जिसके अंतर्गत दस जड़ी बूटियाँ हैं । वि…हट्टविलासिनी वारवधू । वारांगना । वेश्यायामिका पहरेदार । पहरुआ । चौकीदारसुंदरी रूपवती । खूबसूरतछपा पु संज्ञा स्त्री॰वैदही विदेहराज जनक की कन्या, सीता
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें