🕉️ 21 November 2026, Saturday · 08:01:54 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विभावरी
vibhāvarī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
रात्रि के और नाम (1.4.5) तमस्विनी · रजनी · यामिनी · तमी
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विभावरी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. रात्रि । रात ।
२. वह रात जिसमें तारे चमकते हों ।
३. हरिद्रा । हरदी ।
४. कुट्टनी । कुटनी । दूती ।
५. डेढ़ी स्त्री । चाल की औरत ।
६. मुखरा स्त्री । बहुत बड़ बड़ करनेवाली स्त्री ।
७. मेदा वृक्ष ।
८. प्रचेतस् की नगरी का नाम ।
९. वेश्या । गणिका (को॰) ।
१०. एक प्रकार का वृत्त (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-˚भावरी f. (see prec.) brilliant, bright (in RV. often applied to Uṣas, ‘Dawn’; accord. to Nīlak. on MBh. v, 4495 also = कुपिता)
the (starry) night, MBh.; Kāv. &c.
turmeric, L.
= हरिद्रा and ˚द्रा-दारु, Bhpr.
a kind of ginger, L.
a procuress, L.
a deceitful woman, L.
a loquacious woman, L.
(?) the shreds of a garment torn in a scuffle (= विवाद-वस्त्र-गुण्ठी or ˚त्र-मुण्डी), L.
a kind of metre, Ked.
N. of a daughter of the Vidyādhara Mandāra, MārkP.
of the city of Soma, BhP.
of the city of the Pracetas, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (977,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विभावरी 1 Night; अपर्वाणि ग्रहकलुषेंदुमंडला विभावरी कथय कथं भविष्यति M. 4. 15, 5. 7; Ku. 5. 44. --2 Turmeric. --3 A bawd. --4 A harlot. --5 A perverse woman. --6 A talkative woman (मुखरस्त्री).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0984-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विभावरी स्त्री वि + भा--कनिप् ङीप् वनो र च । १ रात्रै अमरः । २ हरिद्रायां ३ कुट्टिन्याम् ४ वक्रयोषिति ५ वि- वादवस्त्रमुण्ड्यां मेदि० । ६ मुखरस्त्रियाम् शब्दर० । ७मेदा- वृक्षे च रत्नमा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4915,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विभावरी, स्त्री, रात्रिः । इत्यमरः ॥ (यथा, राजतरङ्गिण्याम् । ३ । २०७ । “प्रभातायां विभावर्य्यां यथास्थानस्थितो नृपः । आकार्य्यतां मातृगुप्त इति क्षत्तारमादिशत् ॥” मन्दारविद्याधरकन्या । यथा, मार्कण्डेये । ६३ । १४ । “मन्दारविद्याधरजा सखी मम विभावरी ॥” सुमेरूत्तरस्था पुरी । यथा, भागवते । ७५ । २१ । ७ । “उत्तरतः सौम्यां विभावरीं नाम ॥”) हरिद्रा । कुट्टनी । वक्रयोषित् । विवादवस्त्र- मुण्डी । इति मेदिनी । रे, २९६ ॥ मौखर्य्य- निरतस्त्री । इति शब्दरत्नावली ॥ मेदावृक्षः । इति रत्नमाला ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-412-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विभावरी" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें