🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:24:04 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

रात
rāta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रात को खाता है क्योंकि बिना खाए मोटा होना असंभव है । न्याय में यह अनुमान के अंतर्गत और मीमांसा में अर्थापत्ति प्रमाण के अंतर्गत है ।
रात १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ रात्रि] समय का वह भाग जिसमें सूर्य का प्रकाश हम तक नहीं पहुँचता । संध्या से प्रातःकाल तक का समय । दिन का उलटा । पर्या॰—रजनी । निशा । शर्वरी । निशि । विभावरी । मुहा॰—रात दिन= सर्वदा । सदा । हमेशा । यौ॰—रातराजा= उल्लू । रातरानी= एक पौधा और उसका फूल जो रात में फूलता है । रजनीगंधा ।
रात २ वि॰ [सं॰] प्रदत्त । दिया हुआ [को॰] ।
रात पु ३ वि॰ [सं॰ रक्त] लाज । रक्त वर्ण का । उ॰— कँवल चरन आति रात बिसेखे । रहहिं पाट पर पुहुमि न देखे ।— जायसी ग्रं॰ (गुप्त॰), पृ॰ १९९ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रात mfn. given, presented, bestowed, RV. &c. &c. (often ifc.; cf. अस्मद्-, देव-, ब्रह्म-र्˚. &c.)
रात m. N. of a teacher, Piṅg., Sch.
रात राति &c. See p. 871, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (871,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "रात" आता है (60)
तमि राततमी रात । रात्रि । निशादोषा रात्रि । रात । यौ॰—दोषाकरनिशा रात्रि । रजनी । रातरजनी रात । रात्रि । निशाक्षपा रात । यौ॰—क्षपाकर । क्षपाचर । विशेष—'क्षपा' शब्द के अंत में पति या नाथ…निशीथ सोने का समय । रातशर्या रात्रि । रातअंधिका रात । रात्रियामवती रात । निशायामिनी रातरात्री रातशर्वरी रात । रात्रि । निशाविभावरी रात्रि । रातनिशीथिनी रात्री । रात । यौ॰—निशीथिनीपति = चंद्रमाशमनी रात । राविआवसति रात । निशारम्या रातवाशुरा रात । रात्रिशत्वरी रात्रि । रातवासतेयी रात । रात्रिशताक्षी रात्रि । राततमस्विनी रात्रि । रात । रजनीताराभूषा रात्रि । रातनक्तमुखा रातनिशीथ्या रातचक्रभेदिनी रात । रात्रि । विशेष—रात में चकवा चकई का जोडा़ अलग हो जाता हैअसुरा रातक्षणदा रात्रि । रातक्षणिनी रात । क्षणदानिरातपा रात्रि । रातशार्वरी रात । रात्रिवास्तवोषा निशा । रातनिश रातनिशि रात । रात्रि । रजनीशोकी रात्रि । रातनक्ति रातनिशिता रातयामीरा रातराम्या रात्रि । रातश्रीणा रात । रात्रिऊर्म्या रात्रि । रातरात्रिका रात । रजनीवायुरोषा रातशब रात । रात्रि । रजनी । निशायामि कुलवधू । कुलस्त्रीवसति वास । रहनावसती वास । रहनारात्रि उतना समय जितने समय तक सूर्य का प्रकास न देश पड़े । संध्या से लेकर प्रा…वासुरा तारकिणी तारों से भरी । तारकापूर्णनक्ता कलियारी नामक विषैल पौधानिःसंपात गमनागमनशून्य । जहाँ या जीसमे आना जाना न हो । जहाँ या जिसमें आवगमन न हो…रात्र ज्ञान । ज्ञानोपदेशक्षिपा फेंकना । डालनायामिका पहरेदार । पहरुआ । चौकीदारसूचिनी सूई । सूचिकाचंद्रकांता चंद्रमा कि स्त्रीइशा संध्याछपा पु संज्ञा स्त्री॰
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें