🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:03:12 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दोषा
doṣā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
रात में (3.4.6) नक्तम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दोषा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. रात्रि । रात । यौ॰—दोषाकर ।
२. संध्या ।
३. भुजा । बाँह ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दोषा f. See next.
1. दोषा f. darkness, night, RV.; AV. &c. (˚षाम् ind. & ˚षा [instr.; cf. g. स्वर्-आदि] ind. in the evening, at dusk, at night)
Night personified (and regarded with, Prabh. as wife of Puṣpārṇa and mother of Pradoṣa or Evening, Niśitha [!] or Midnight and Vyuṣṭa or Day-break), BhP. iv, 13, 13; 14 (cf. दोषस्, पश्चा-दोष, प्र-दोष, प्रति-दोषम्)
दोषा ind., [instr.; cf. g. स्वर्-आदि] in the evening, at dusk, at night
2. दोषा f. (for 1. See 1. दोष) the arm, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (498,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दोषा ind. At night; दोषाऽपि नूनमहिमांशुरसौ किलेति Śi. 4. 46; 62. --f. 1 The arm. --2 The darkness of night, night; घर्मकालदिवस इव क्षपितदोषः K. 37 (where the word means ‘a fault or sin’ also). --Comp. --आस्यः, --तिलकः a lamp. --करः the moon.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0582-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दोषा अव्य० दुष्यत्यत्र दुष--बा० आधारे आ स्वरा० । १ रात्रा- वित्यर्थे “दोषाऽपि नूनमहिमांशुरसौ किलेति” माघः दोषापि रात्रावपीत्यर्थः । दिवाभूता रात्रिः दोषाभूतमहः इति भाष्यप्रयोगात् असप्तम्यर्थेऽपि तस्य वृत्तिता । ततः ष्ठ्यल् तुट् च । दोषातन रात्रिभवे त्रि० “दोषातनं बुधवृहस्पतियोगदृश्यः” रघुः । (अभ्रवृन्दम्) अस्य टाबन्तस्त्रीत्वमपि “घर्मकालदिवस इव क्षयितदोषः” काद० । दोषाशब्दस्य टाबन्तत्वे एव गौणे ह्रस्वसम्भवः अव्ययत्वे न तत्सम्भवः इति बोध्यम् । दोस् + भागुरिमते स्त्रियां टाप् । २ बाहौ स्त्री शब्दार्थचि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3767,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दोषा, स्त्री, (दुष्यतेऽन्धकारेणेति । दुष् + घञ् + टाप् ।) रात्रिः । (यथा, आर्य्यासप्तशत्याम् । २९८ । “दोपदशा कुलयुवतिर्वैदग्ध्येनैव मलिनतामेति । दोषा अपि भूषायै गणिकायाः शशिकलायाश्च ॥” दाम्यत्यनेनेति । दम् + “दमेर्डोसिः ।” उणां । २ । ६९ । इति डोसिः । भागुरिमते टाप् ।) भुजः । इति मेदिनी । षे, १५ ॥
दोषा, व्य, (दुष्यत्यत्रेति । दुष् + “आः समिण्- निकषिभ्याम् ।” उणां । ४ । १७४ । इत्यत्र । “वाहुलकात् दिविदुषिभ्याञ्च ।” इत्युज्ज्वलदत्तोक्तेः आः ।) “स्वरादिनिपातमव्ययम् ।” १ । १ । ३७ । इति स्वरादिपाठात् अव्ययत्वम् ।) नक्तम् । रजन्याम् इत्यथः । इत्यमरः । ३ । ४ । ६ ॥ (यथा, माघे । ४ । ४६ । “दोषापि नृनमहिमांशुरसौ किलेति व्याकोशकोकनदतां दधते नलिन्यः ॥”) निशामुखम् । इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-754-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें