🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:39:51 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

रात्रि
rātri
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
दोषा (3.3.240)
श्यामा (3.3.151) शारिवा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रात्रि संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. उतना समय जितने समय तक सूर्य का प्रकास न देश पड़े । संध्या से लेकर प्रातःकाल तक का समय । सूर्यास्त से सूर्योदय तक का समय । रात । निशा । यौ॰—रात्रिंदिव, राविंदिवा=(१) रातदिन । सदा ।
२. हलदी ।
३. पुराणनुसार क्रौंच द्वीप की एक नदी का नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रात्रि f(इ or ई). or (older) रात्री (prob. ‘bestower’, fr. √ रा; or ‘season of rest’, fr. √ रम्) night, the darkness or stillness of night (often personified), RV. &c. &c. (˚त्रौ ind. or ˚त्र्याम् ind. at n˚, by n˚; रात्रौ शयनम्, a festival on the 11th day of the first half of the month Āṣāḍha, regarded as the night of the gods, beginning with the summer solstice, when Viṣṇu reposes for four months on the serpent Śeṣa)
= अति-रात्र, ŚBr.
= रात्रि-पर्याय, ib.
= रात्रि-सामन्, Lāṭy.
(only रात्रि) one of the 4 bodies of Brahmā, VP.
= हरिद्रा, turmeric, MBh.; Suśr.
(with the patr. भारद्वाजी) N. of the authoress of RV. x, 127; Anukr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (876,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रात्रिः --त्री f. [रा-त्रिप् वा ङीप्] 1 Night; रात्रिर्गता मतिमतां वर मुंच शय्यां R. 5. 66; दिवा काकरवाद्भीता रात्रौ तरति नर्मदाम्. --2 The darkness of night. --3 Turmeric. --4 One of the four forms or bodies of Brahmā. --Comp. --अटः {1} a goblin, demon, ghost. {2} a thief --अंध a. nightblind. --करः {1} the moon. {2} camphor. --चरः (also रात्रिंचर) (री f.) {1} ‘a night-rover’, robber. thief. {2} a watchman, patrol, guard. {3} a demon, ghost, evil spirit; (तं) यांतं वने रात्रिचरी डुढौके Bk. 2. 23. --चर्या {1} night-roving. {2} a nightly act or ceremony. --जं a star, constellation. --जलं dew. --जागरः {1} night-watching, wakefulness or sitting up at night; R. 19. 34. {2} a dog. ˚दुः a gnat. --तरा the dead of night. --तिथिः f. a lunar night. --नाशनः the sun. --पुष्पं a lotusflower opening at night. --बलः a demon. --मणिः {1} the moon. {2} camphor. --योगः night-fall. --रक्षः, --रक्षकः a watchman, guard. --रागः darkness, obscurity. --वासस् n. {1} night-dress. {2} darkness. --विरामः ‘end of night’, break of day, dawn, day-light. --विश्लेषगामिन् m. the ruddy goose. --वेदः, --वेदिन् m. a cock. --हासः the white lotus. --हिंडकः {1} a guard of the women's apartments. {2} a night-stalker.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0910-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रात्रि(त्री) स्त्री रा--त्रिप वा ङीप् । १ रजन्यां नृणां स्वस्वदेशापेक्ष वा सूर्व्वमण्ड अदर्शनयोग्ये काले २ हरिद्रायाञ्च अमरः । “मासेन च मनुव्याणां पितॄणां तदहर्निशम् । कृष्णपक्षे दिनं प्रोक्तं शुक्ले रात्रिः पकीर्त्तिताः” उक्ते पितॄणां ३ शुक्लपक्षरूपे काले “उत्त- रायणे दिनं प्रोक्तं रात्रिः स्यात् दक्षिणायने” इत्थुक्ते देवानां दक्षिणायनरूपे ४ काले च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4804,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "रात्रि" आता है (52)
तमी रात । रात्रि । निशादोषा रात्रि । रात । यौ॰—दोषाकरनिशा रात्रि । रजनी । रातरजनी रात । रात्रि । निशाशर्या रात्रि । रातअंधिका रात । रात्रिशर्वरी रात । रात्रि । निशाविभावरी रात्रि । रातवाशुरा रात । रात्रिशत्वरी रात्रि । रातवासतेयी रात । रात्रिशताक्षी रात्रि । राततमस्विनी रात्रि । रात । रजनीताराभूषा रात्रि । रातत्रियामा रात्रि । विशेष—रात के पहले चार दंडों और अंतिम चार दंडों की गिनती दिन म…चक्रभेदिनी रात । रात्रि । विशेष—रात में चकवा चकई का जोडा़ अलग हो जाता हैक्षणदा रात्रि । रातनिरातपा रात्रि । रातशार्वरी रात । रात्रिक्षिप्ता रात्रि । रात (को॰)निशि रात । रात्रि । रजनीशोकी रात्रि । रातअक्ता रात्रिराम्या रात्रि । रातश्रीणा रात । रात्रिऊर्म्या रात्रि । रातचक्रमेदिनी रात्रिवासरकन्यका रात्रिशब रात । रात्रि । रजनी । निशालैल रात्रि । निशा । यामिनीकलपिनी रात्रिश्रीसदा रजनी । निशि । रात्रिसंध्याबंधू रात्रि । रात । निशिअंजन श्यामता लाने या रोग दुर करने के निमित आँख की पलकों के किनारे पर लगाने …असुर दैत्य । राक्षसवसति वास । रहनाअक्तु अंधकारकाव्य वह वाक्य रचना जिससे चित्त किसी रस या मनोवेग से पूर्ण हो । वह कला जिसमे…तुंगी हलदीअसिक्नी अंत:पुर में रहनेवाली वह दासी जो वृद्धा न होतमा राहुरात्र ज्ञान । ज्ञानोपदेशकर्वरी दुर्गायामिका पहरेदार । पहरुआ । चौकीदारअव्यथिषी पृथ्वीइंदुकांता केतकी । इंदुकलिकाचंद्रकांता चंद्रमा कि स्त्रीज्योतिष्मती मालकँगनीपैशाची पिशाच देश की भाषा । एक प्रकार की प्राकृत भाषा । विशेष—कहा जाता है कि ग…छपा पु संज्ञा स्त्री॰छनदा पु संज्ञा स्त्री॰तन्युत वायु । हवा
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें