🕉️ 21 November 2026, Saturday · 06:02:50 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रात्रि

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रात्रि

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रात्रि

अर्थ: रात

व्युत्पत्ति: राति सुखं भयं वा रा + ङीप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रात्री (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — रात्री (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारात्रीरात्र्यौरात्र्यः
द्वितीयारात्रीम्रात्र्यौरात्रीः
तृतीयारात्र्यारात्रीभ्याम्रात्रीभिः
चतुर्थीरात्र्यैरात्रीभ्याम्रात्रीभ्यः
पञ्चमीरात्र्याःरात्रीभ्याम्रात्रीभ्यः
षष्ठीरात्र्याःरात्र्योःरात्रीणाम्
सप्तमीरात्र्याम्रात्र्योःरात्रीषु
सम्बोधनहे रात्रिहे रात्र्यौहे रात्र्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रात्री
रात्री
rātrī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रात्री संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. रात ।
२. हलदी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रात्री (= रात्रि), in comp.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (876,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रात्रिः --त्री f. [रा-त्रिप् वा ङीप्] 1 Night; रात्रिर्गता मतिमतां वर मुंच शय्यां R. 5. 66; दिवा काकरवाद्भीता रात्रौ तरति नर्मदाम्. --2 The darkness of night. --3 Turmeric. --4 One of the four forms or bodies of Brahmā. --Comp. --अटः {1} a goblin, demon, ghost. {2} a thief --अंध a. nightblind. --करः {1} the moon. {2} camphor. --चरः (also रात्रिंचर) (री f.) {1} ‘a night-rover’, robber. thief. {2} a watchman, patrol, guard. {3} a demon, ghost, evil spirit; (तं) यांतं वने रात्रिचरी डुढौके Bk. 2. 23. --चर्या {1} night-roving. {2} a nightly act or ceremony. --जं a star, constellation. --जलं dew. --जागरः {1} night-watching, wakefulness or sitting up at night; R. 19. 34. {2} a dog. ˚दुः a gnat. --तरा the dead of night. --तिथिः f. a lunar night. --नाशनः the sun. --पुष्पं a lotusflower opening at night. --बलः a demon. --मणिः {1} the moon. {2} camphor. --योगः night-fall. --रक्षः, --रक्षकः a watchman, guard. --रागः darkness, obscurity. --वासस् n. {1} night-dress. {2} darkness. --विरामः ‘end of night’, break of day, dawn, day-light. --विश्लेषगामिन् m. the ruddy goose. --वेदः, --वेदिन् m. a cock. --हासः the white lotus. --हिंडकः {1} a guard of the women's apartments. {2} a night-stalker.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0910-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रात्रि(त्री) स्त्री रा--त्रिप वा ङीप् । १ रजन्यां नृणां स्वस्वदेशापेक्ष वा सूर्व्वमण्ड अदर्शनयोग्ये काले २ हरिद्रायाञ्च अमरः । “मासेन च मनुव्याणां पितॄणां तदहर्निशम् । कृष्णपक्षे दिनं प्रोक्तं शुक्ले रात्रिः पकीर्त्तिताः” उक्ते पितॄणां ३ शुक्लपक्षरूपे काले “उत्त- रायणे दिनं प्रोक्तं रात्रिः स्यात् दक्षिणायने” इत्थुक्ते देवानां दक्षिणायनरूपे ४ काले च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4804,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रात्री, स्त्री, (रात्रि + कृदिकारादिति ङीष् ।) निशा । इत्यमरटीकायां भरतः ॥ (यथा, ऋग्वेदे । १० । १२७ । १ । [] “रात्री व्यख्यत् आयती पुरुत्रा देव्यक्षभिः ॥” हरिद्रा । निशापर्य्यायत्वात् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-134-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "रात्री" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रात्रिरात्री (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: रा + तृच्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रात्रि 📚 ➤ रात

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रात्री 📚रात🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • रात्रि: रा + तृच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें