🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:29:57 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अंजन
aṃjana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
(सूर्य, शुक्र, मंगल, राहु, शनि, चन्द्र,) बुध और बृहस्पति (1.3.5) बुध · बृहस्पति · ऐरावत · पुण्डरीक · वामन · कुमुद
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अंजन ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ अञ्जन] [क्रि॰ अँजवाना, अँजाना]
१. श्यामता लाने या रोग दुर करने के निमित आँख की पलकों के किनारे पर लगाने की वस्तु । काजल । आँजन । उ॰—अंजन रंजन हुँ बिना खंजन गंजन नैन ।—बिहारी॰ र॰, ४६ ।
२. सुरमा । उ॰—अंजन आड़ तिलक आभुषण सचि आयुधि बढ़ छोट ।— सा॰ लहरी, (उ॰, १६) । क्रि॰ प्र॰—करना ।—देना ।—लगाना ।—सारना ।
३. सोलह श्रृंगारों में एक ।
४. स्याही । रोशनाई । ५ रात । रात्रि । उ॰—उदित अंजन पै अनोखी देव अग्नि जराय ।— सा॰ लहरी, ३२ ।
६. सिद्धांजन जिसके लगाने से कहा जाता है कि जमीन में गड़े खजाने आदि दीख पड़ते हैं । उ॰—यथा सुअंजन अंजि दृग साधक सिद्ध सुजान ।— मानस, १ ।१ ।७ । लेप । उ॰—निरंजन बने नयन अंजन ।— परिमल, पृ॰ १५८ ।
८. माया ।
९. अलंकारों में प्रुक्त व्यंजना वृत्ति का एक भेद जिसमें कई अर्थोंवाले किसी शब्द का प्रयोग किसी विशेष अर्थ में हो और वह अर्थ दुसरे शब्द या पद के अर्थ से स्पष्ट हो । अभिधामुलक व्यंजना वृत्ति । १० पश्चिम दिशा का दिग्गज ।
११. एक पर्वत का नाम । कृष्णांजनगिरि । सुलेमान पर्वत श्रृखला ।
१२. कद्रु से उत्पन्न एक सर्प का नाम ।
१३. छिपकली । बिस्तुइया ।
१४. अग्नि (को॰) ।
१५. पश्चिम दिशा (को॰) ।
१६. एक देश का नाम ।
१७. एक जाति का बगला जिसे नटी भी कहते हैं । आँजन ।
१८. एक पेड़ जो मध्य प्रदेश, बुंदेलखंड, मद्रास, मैसुर आदि में बहुत होता है । इसकी लड़की श्यामता लिए हुए लाल रंग की और बड़ी मजबुत होती है । यह पुलों और मकनों में लगती है । इससे अन्य सामान भी बनते हैं ।
१९. एक पार्थिव खिनज द्रव्य जिसका सुरमा बनता है (को॰) ।
२०. आँख में अंजन लगाने का कार्य [को॰] ।
अंजन २ वि॰ काला । सुरमई । उ॰—उड़त फुल उड़गन नभ अंतर अंजन घटा घनी ।—सुर॰ २ ।२८ । यौ॰—अंजनकेश । अंजनकेशी । अंजनशलाका । अंजनसार । अंजनहारी ।
अंजन ३ संज्ञा पुं॰ [अं॰ एंजिन दे॰ इंजन] । उ॰—जो जान देना हो अंजन से कट मरो एक दिन ।—कविता कौ॰, भा॰४, पृ॰ ६३२ ।
अंजन ४ संज्ञा पुं॰ [सं॰ अर्जन, प्रा,॰ अज्जण] उपार्जन । कमाना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अञ्जन m. a kind of domestic lizard, L.
N. of a fabulous, serpent
of a tree, Pañcat.
of a mountain, of a king of Mithilā, of the elephant of the west or south-west quarter
अञ्जन n. act of applying an ointment or pigment, embellishing, &c., black pigment or collyrium applied to the eyelashes or the inner coat of the eyelids
a special kind of this pigment, as lamp-black, Antimony, extract of Ammonium, Xanthorrhiza, &c.
paint, especially as a cosmetic
magic ointment
ink, L.
night, L.
fire, L. (In rhetoric) making clear the meaning of an equivocal expression, double entendre or pun, &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (11,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अंजनः 1 A kind of lizard. --2 N. of a tree or mountain. --3 N. of the guardian elephant (of the west or s. w.) --नं [अज्यते अनेन; अंज् ल्युट्] 1 Anointing, smearing with; दंतधावनमंजनं पूर्वाह्ण एव कुर्वीत Ms. 4. 152; mixing; unfolding, manifesting. --2 Collyrium or black pigment used to paint the eyelashes; विलोचनं दक्षिणमंजनेन संभाव्य R. 7. 8 salve; अमृत˚ U. 4. 19 ambrosial salve; कुर्वन् ˚मेचका इव दिशो मेघः समुत्तिष्ठते Mk. 5. 8, 1. 34; (fig. also) अज्ञानांधस्य लोकस्य ज्ञानांजनशलाकया । चक्षुरुन्मीलितं येन तस्मै पाणिनये नमः Śik. 45; पटुतरविवेकांजनजुषां Bh. 3. 84; cf. also दारिद्र्यं [] परमांजनं; (fig.) impurity, as in निरंजन, q. v. --3 Paint, a cosmetic ointment. --4 Magic ointment. --5 A special kind of material of the black pigment, such as antimony (used as collyrium, lamp-black &c.) (सौवीर) --6 Ink. --7 Fire. --8 Night. --9 (नं ना) (Rhet.) A suggested meaning; also the process by which such meaning is suggested. It is the power of suggestion (founded on अभिधा or लक्षणा denotation or indication), by which something else is understood from a word which, though having more meanings than one, has been restricted to a single meaning by relations of conjunction, disjunction &c. (संयोग, विप्रयोग, साहचर्य, विरोधिता &c.), or, briefly, the use of a word of several meanings in a special sense determined by the context; e. g. सशंखचक्रो हरिः the adjective restricts Hari to mean ‘Viṣṇu’ alone, and not ‘a lion’ or ‘monkey’; so रामलक्ष्मणौ दाशरथी, रामार्जुनौ भार्गवकार्तवीर्यौ &c.; cf. अनेकार्थस्य शब्दस्य वाचकत्वे नियंत्रिते । संयोगाद्यैरवाच्यार्थधीकृद्व्यापृतिरंजनं ॥ K. P. 2., S. D. 23-6; See व्यंजना also. --Comp. --अधिका [ अंजनादधिका कृष्णत्वात्] a kind of lizard. --अद्रिः-गिरिः (कर्म.) [अंजनमिव कृष्णः गिरिः] N. of a mountain, See नीलगिरि. --अंभस् n. eye-water. --केशी [अंजनमिव केशो यस्याः] N. of a vegetable perfume (हट्टविलासिनीनामकं गंधद्रव्यं यत्संयोगात्केशस्यातीव कृष्णत्वं) (Mar. नखला). --नामका [ष. त.] a swelling of the eye-lid, stye. --शलाका a stick or pencil for the application of collyrium.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0026-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अञ्जन न० अज्यतेऽनेन अन्ज--करणे ल्युट् । कज्जले । “अपि खञ्जनमञ्जनमञ्जनाञ्चितमिति” नैष० । “मैत्रं प्रसाधनं स्नानं दन्तधावनमञ्जनम् । पूर्व्वाह्णएव कुर्व्वीतेति” स्मृतिः । “विलोचनं दक्षिणमञ्जनेन संभाव्येति” रघुः । अञ्जनविशेषाश्च सुश्रुते दर्शिता यथा “चत्वार एते योगाः स्युरुभयोरञ्जने हिताः । कुब्ज- काशोकशालाम्रप्रियङ्गुनलिनोत्पलैः ॥ पुष्पैर्हरेणुकृष्णाह्वा- पथ्यामलकसंयुतैः । सर्पिर्मधुयुतैश्चूणै र्वेणुनाड्यामवस्थितैः ॥ अञ्जयेद् द्वावपि भिषक् पित्तश्लेष्मविभावितौ । आम्रजम्बू- द्भवं पुष्पं तद्रसेन हरेणुकाम् ॥ पिष्ट्वा क्षौद्राज्यसंयुक्तां प्रयोज्यमथ वाञ्जनम् । नलिनोत्पलकिञ्जल्कगैरिकै र्गोश- कृद्रसैः ॥ गुडिकाञ्जनमेतद्वा दिनरात्र्यन्धयोर्हितम् । रसाञ्जनरसक्षौद्रतालीशस्वर्णगैरिकम् ॥ गोशकृद्रससंयुक्तं पित्तोपहतदृष्टये । शीतं सौवीरकं वापि पिष्ट्वाथ रस- भावितम् ॥ कूर्म्मपित्तेन मतिमान् भावयेद्रौहितेन वा । चूर्णाञ्जनमिदं नित्यं प्रयोज्यं पित्तशान्तये ॥ काश्मरी- पुष्पमधुकदार्व्वीलोध्ररसाञ्जनैः । सक्षौद्रमञ्जनन्तद्वद्धितं नेत्रा- मये सदा ॥ स्रोतोजं सैन्धवं कृष्णां रेणुकाञ्चापि पेष- येत् । अजमूत्रेण ता वर्त्त्यःक्षणदान्ध्याञ्जने हिताः ॥ कालानुसारिवां कृष्णां नागरं मधुकं तथा । ताली- शपत्रं क्षणदे गाङ्गेयञ्च शकृद्रसे ॥ कृतास्ता वर्त्तयः पिष्ट्वा- छायाशुष्काः सुखावहाः । मनःशिलाभयाव्योषबलाका- लानुसारिवाः ॥ सफेना वर्त्तयः पिष्टाश्छागक्षीरसम- न्विताः । गोमूत्रपित्तमदिराशकृद्धात्रीरसे पचेत् ॥ क्षुद्राञ्जनं रसे चान्यद्यकृतस्त्रैफलेऽपि वा । गोमूत्राज्या- णवमलपिप्पलीक्षौद्रकट्फलम् ॥ सैन्धवोपहितं युञ्ज्या- न्निहितं वेणुगह्वरे । मेदोयकृद्घृतञ्छागं पिप्पल्यः सैन्धवं मधु ॥ रसमामलकञ्चापि पक्वं सम्यङ्निधापयेत् । कोशे खदिरनिर्म्माणे तद्वत्क्षुद्राञ्जनं हितम् ॥ हरेणुमग- धाजास्थिमज्जैलायकृदन्वितम् । शकृद्रसेनाञ्जनं वा श्लेष्म- प्रहतदृष्टये ॥ विपाच्य गोधायकृदर्द्धपाटितं सुपूरितं मागधिकाभिरग्निना । निषेवितं तत्सकृदञ्जनेन निहन्ति नक्तान्ध्यमसंशयं खलु ॥ तथा यकृच्छागभवं हुताशने विपाच्य सम्यग्मगधासमन्वितम् । प्रयोजितं पूर्व्ववदा- श्वसंशयं जयेत् क्षपान्ध्यं सकृदञ्जनन्नृणाम् ॥ प्लीहा यकृच्चाप्यपभक्षिते उभे प्रकल्प्य शूल्ये घृततैलसंयुतम् । ते सार्षपस्नेहसमायुतेऽञ्जनं नक्तान्ध्यमाश्वेव हतः प्रयोजिते । नदीजशिम्बीकटुकान्यथाञ्जनम्मनःशिला द्वे च निशे यकृ- [] द्रसे । स चन्दनेयं गुटिकाथ वाञ्जनं प्रशस्यते वै दिवसेष्व- पश्यताम्” इति ॥ सौवीरे, रसाञ्जने च । अञ्जनवर्णोऽस्त्यस्य । अर्श० अच् । ज्येष्ठदिग्गजे पु० उत्तरदिग्गजयोषिति केशरियोषिति वानर्य्याञ्च स्त्री । “अञ्जनागर्भसम्भूतो वायु- पुत्त्रो महाबल इति” तन्त्रम् । भावे ल्युट् । मिश्रीकरणे, लेपने व्यक्तिकरणे मालिन्ये च न० “निरञ्जनं दिव्यमुपैति साम्यमिति” निरवद्यं निरञ्जनमिति” च श्रुतिः । अञ्ज- णिच्--युच् । शक्यलक्ष्यार्थातिरिक्तार्थबोधके आलङ्कारि- कोक्ते व्यञ्जनावृत्तिरूपे शब्दशक्तिभेदे स्त्री० “अन्यार्थधी- कृत् व्यापृतिरञ्जनेति” काव्यप्रकाशः । तत एव भावे ल्युट् तत्रैवार्थे न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0094-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अञ्जनं, क्ली, (अन्ज + भावे ल्युट्, कज्जले तु गम्य- माने करणे ल्युट्) म्रक्षणं । गमनं । व्यक्तीकरणं । इत्यनट् प्रत्ययान्तान्जधात्वर्थंः । कज्जलं । तत्तु षड्विधं । यथा, -- “सौवीरं जाम्बलं तुत्थं मयूरश्रीकरं तथा । दर्व्विका नीलमेघश्च अञ्जनानि भवन्ति षट् ॥ तल्लक्षणानि यथा” -- “स्रवद्रूपन्तु सौवीरं जाम्बलं प्रस्तरं तथा । मयूरश्रीकरं रत्नं मेघनीलन्तु तैजसं ॥ घृष्ट्वा निगाह्य चैतानि शिलायां तैजसेऽथवा । प्रदद्यात् सर्व्वदेवेभ्यो देवीभ्यश्चापि पुत्रक ॥ घृततैलादियोगेन ताम्रादौ दीपवह्निना । यदञ्जनं जायते तु दर्व्विका परिकीर्त्तिता ॥ सर्व्वाभावे तु तां दद्यात् देवीभ्यो दर्व्विकाञ्जनं । महामाया जगद्धात्री कामाख्या त्रिपुरा तथा । आप्नुवन्ति महातोषं षड्भिरेभिः सदाञ्जनैः ॥ विधवा नाञ्जनं कुर्य्यात् महामायार्थमुत्तमं । नादत्ते त्वञ्जनं देवी वैष्णवी विधवाकृतं ॥ न मृत्पात्रे योजयेत्तु साधको नेत्ररञ्जनं । न पूजाफलमाप्नोति मृत्पात्रविहिताञ्जनैः ॥ चतुर्व्वर्गप्रदो धूपः कामदं नेत्ररञ्जनं । तस्माद्द्वयमिदं दद्याद्देवेभ्यो भक्तितो नरः” ॥ इति कालिकापुराणे ६८ अध्यायः ॥ अस्य गुणः । तारानैर्म्मल्यकारित्वं । निर्म्मलचन्द्रतुल्यनिराकुल- दृष्टिकारित्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ सौवीरा- ञ्जनं । रसाञ्जनं । अक्तिः । मसी । इति हेभ- चन्द्रः ॥ अग्निः इति विश्वः ॥ आलङ्कारिकभाषया व्यञ्जनाख्यवृत्तिः । यथा, -- “अनेकार्थस्य शब्दस्य वाचकत्वे नियन्त्रिते । संयोगाद्यैरवाच्यार्थधीकृद्व्यापृतिरञ्जनं ॥ इति काव्यप्रकाशः ॥
अञ्जनः, पुं, (अनक्त्वि प्रतीच्यां दिशि रक्षकत्वेन प्रका- [] शते यः अन्ज + कर्त्तरि ल्युट्) पश्चिमदिघस्ती । अञ्जयति रवेणशुभाशुभे सूचयति अन्ज + णिच् + ल्युट्) ज्येष्ठी । जेठी इति भाषा । इति विश्व- मेदिन्यौ, (दिवा नतु प्रयोक्तव्यं नेत्रयोस्तीक्ष्ण- मञ्जनं । विरेकदुर्बलादृष्टिरादित्यं प्राप्य सीदति ॥ इति आगमः) ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-023-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अंजन" आता है (8)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें