🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:14:13 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सौवीर
sauvīra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बेर (फल) के और नाम (2.4.37) बदर · घोण्टा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सौवीर संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सिंधु नद के आस पास के एक प्राचीन प्रदेश का नाम । उ॰—सिंधु और सौवीरहु सोरठ जे भूपत रन- धीरा । न्योति पठावहु सकल महीपन, बाकी रहैं न बीरा ।— रघुराज (शब्द॰) ।
२. उक्त प्रदेश का निवासी या राजा ।
३. बेर का पेड़ या फल । बदर ।
४. जौ को सड़ाकर बनाई हुई एक प्रकार की काँजी । विशेष—वैद्यक में यह अग्निदीपक, विरेचक तथा कफ, ग्रहणी, अर्श, उदावर्त, अस्थिर शूल आदि दोषों में उपकारी माना जाता है ।
५. अंजन । सुरमा (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सौवीर m. pl. (fr. सु-वीर) N. of a people inhabiting a district in the neighbourhood of the Indus, MBh.; Hariv. &c.
(sg.) a king of the Sauvīras, ib.
सौवीर (आ or ई), f. (in music) a partic. Mūrchanā, Saṃgīt.
सौवीर (अम्), n. the fruit of the jujube, Suśr.
sour gruel, ib.
antimony, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1255,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सौवीरं 1 The fruit of the jujube. --2 Antimony. --3 Sour gruel. --रः N. of a district or its people (pl. in the latter1 sense). --Comp. --अंजनं a kind of antimony or collyrium. --सारः antimony. [1] Correction submitted by Dr. Sampada Savardekar and Jim Funderburk on 20210104. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/csl-corrections/issues/20.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1142-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सौवीर न० सुष्ठु वोरो यत्र सुवीरो देशभेदः तत्र भवम अण् । १ स्रोतोऽञ्जने २ बदुरफस्ते “सौवीरन्तु यवैरामैः पक्वैर्वा निस्तुषैः कृतम । गोधूमैरपि सौवीरम्” इत्या- द्युक्ते ३ काञ्जिके अमरः “सौवीरन्तु ग्रहण्यर्शः कफसं भेदि दीपनम् । उदावर्त्ताङ्गमर्द्दास्थिशूचानाहेषु शस्पन” भावप्र० । बदरवृक्षे पु० राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5340,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सौवीरं, क्ली, बदरम् । काञ्जिकम् । स्रोतोञ्जनम् । इत्यमरः । २ । ४ । ३७ । २ । ९ । ३९ । २ । ९ । १०० ॥ एतेषां विशेषा यथा, -- “ -- सौवीरं बदरं महत् ।” इति रत्नमाला ॥ “सौवीरन्तु यवैरामैः पक्वैर्वा निस्तुषैः कृतम् । गोधूमैरपि सौवीरमाचार्य्यैः कैश्चिदूचिरे ॥ सौवीरन्तु ग्रहण्यर्शःकफघ्नं भेदि दीपनम् । उदावर्त्ताङ्गमर्दास्थिशूलानाहेषु शस्यते ॥” इति भावप्रकाशः ॥ सौवीराञ्जनम् । यथा, -- “सुवीरकं पार्व्वतेयं सौवीरं नीलमञ्जनम् ।” इति रत्नमाला ॥
सौवीरः, पुं, (सुष्ठु वीरा यत्र । ततः स्वार्थे अण् ।) देशविशेषः । इति भेदिनी ॥ (यथा, हरिवंशे । ९० । १९ । “सौवीरराजः शैव्यश्च पाण्ड्यश्च बलिनां वरः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-427-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें