🕉️ 22 November 2026, Sunday · 02:18:46 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कुल्माष
kulmāṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अधपका जौ/घुघरी (2.9.19) यावक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कुल्माष संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कुलथी ।
२. उर्द । माष ।
३. बोरो धान ।
४. वह अन्न जिसमें दो भाग या दल हों; जैसे—चना, उर्द, मटर आदि ।
५. वन कुलथी ।
६. सूर्य का एक पारिपार्श्वक ।
७. खिचड़ी ।
८. काँजी ।
९. एक प्रकार का रोग ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुल्माष m. (also आस् m. pl.) sour gruel (prepared by the spontaneous fermentation of the juice of fruits or of boiled rice), Suśr.
an inferior kind of grain, half-ripe barley, ChUp.; BhP. v, 9, 12; Bhpr.
कुल्माष m. a kind of disease, L.
कुल्माष n. sour gruel, L.
forced rice, L.
a sort of Phaseolus (= राज-माष), L.
a species of Dolichos (= यावक), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (296,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुल्माषं Gruel. --षः A kind of grain. --Comp. --अभिषुतं gruel.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0413-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुल्माष पु० कोलति कुल--क्विप् कुल् भाषोऽस्मिन् ७ ब० । “अर्द्धस्विन्नाश्च गोधूमा अन्येच चणकादयः । कुल्माषा इति कवन्ते इत्युक्तेषु १ अर्द्धस्विन्नगोधूमादिषु वैद्यकम् “कुल्माषा गुरवो रूक्षा वातला भिन्नवर्च्चसः” भावप्र० “सक्तून् विलेपीं कुल्माषं जलञ्चापि शुभं पिबेत्” सुश्रु० । “वलाकां वारुणीकुल्माषाभ्याम्” (नाश्नीयात्) । सुश्रु० । “कणपिन्याकफलीकरणकुल्माषस्थालीपुरीषा- दीन्यमृतबदव्यवहरति” भाग० ५, ९, १०, । कुत्- सिता माषाः पृषो० । २ निन्दितमाषे च “स हेभ्यं कुल्- माषान् खादन्तं बिभिक्षे” छान्द० उ० “कुल्माषान् कुत्सितान् माषान्” शा० भाष्यम् । ३ सूर्य्यस्य पारिपा- र्श्विकभेदे ४ शूकधान्ये यवादौ च शब्दचि० । ५ काञ्जिके ६ मसीपरिणामे च न० शब्दचि० । “कुलमाषाः कुलेषु सीदन्तीति” निरुक्तोक्ते ७ कुत्सितार्थे त्रि० “कुल्माषांश्चिदाहवेत्यवकुत्सिते” निरुक्तकारः । कुल्माषाः प्रायेणान्नमस्याः अञ् स्त्रियां ङीप् । कौल्- माषी पूर्ण्णिमा । ८ माषादिमिश्रार्द्धभ्रष्टभक्ते (खेचडी) भरतः । ९ रोगभेदे शब्दरत्ना० १० वनकुलत्थे रत्नमा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2140,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुल्माषं, क्ली, (कोलतीति । कुल् + क्विप । ततः कुलं भक्तमिश्रितजलं मस्यतीति । मसीर्य्य परिणामे + अण् पृषोदरात् षत्वम् ।) काञ्जिकम् । इत्यमरः । २ । ९ । ३९ ॥
कुल्माषः, पुं, (कोलति इति । कुल् + क्विप् । कुल् अर्द्धस्विन्नो माषोऽस्मिन् ।) यावकः । इत्यमरः । २ । ९ । १८ ॥ (यथा, सुश्रुते सूत्रस्थाने ४६ अध्याये ॥ “कुल्माषा वातला रूक्षा गुरवो भिन्नवर्च्चसः” ॥) वोरवधान्यम् । कुलत्थ इत्यन्ये । माषाकृतिपत्रः । काश्मीरेषु तुलसी इति ख्यातः इति सुभूतिः । इति भरतः ॥ राजमाष इत्यन्ये । इति नयना- नन्दः ॥ माषादिमिश्रमर्द्धस्विन्नभक्तम् । खिञ्चडी इति ख्यातश्च । इति लिङ्गादिसंग्रहटीकायां भरतः ॥ पाचितमाषादिरिति भीमः । इति सार- सुन्दरी ॥ अर्द्धस्विन्नगोधूमचणकादयः । (यथा, शब्दार्थचिन्तामणौ । “अर्द्धस्विन्नास्तु गोधूमा अन्येऽपि चणकादयः । कुल्माषा इति कथ्यन्ते शब्दशास्त्रेषु पण्डितैः” ॥) अस्य गुणाः । गुरुत्वम् । रूक्षत्वम् । वातकारि- त्वम् । मलभेदित्वञ्च । इति भावप्रकाशः ॥ रोग- विशेषः । इति शब्दरत्नावली ॥ वनकुलत्थः । इति रत्नमाला ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-156-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कुल्माष" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें