🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:38:52 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

यावक
yāvaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अधपका जौ/घुघरी (2.9.19) कुल्माष
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
यावक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. जौ ।
२. यव या जौ का सत्तू ।
३. वह वस्तु जो जौ से बनाई गई हो ।
४. कुल्माष । बोरो धान ।
५. साठी धान ।
६. उड़द । माष ।
७. लाख ।
८. महावर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. यावक m. n. a partic. food prepared from barley, Gaut.
यावक n. grains of b˚, MBh. (Nīlak.)
2. यावक m. id., Kāv.; Kathās.; Rājat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (852,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
यावकः --कं 1 Food prepared from barley. --2 Lac, red lac.; लभ्यते स्म परिरक्ततयात्मा यावकेन वियतापि युवत्याः Śi. 10. 9, 5. 13, 7. 67; Ki. 5. 40. --3 Half-ripe barley. --4 Awnless barley. --5 Forced rice. --6 A kind of kidney-bean.
यावकः --कं 1 Food prepared from barley. --2 Lac, red lac.; लभ्यते स्म परिरक्ततयात्मा यावकेन वियतापि युवत्याः Śi. 10. 9, 5. 13, 7. 67; Ki. 5. 40. --3 Half-ripe barley. --4 Awnless barley. --5 Forced rice. --6 A kind of kidney-bean.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0893-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
यावकः, पुं, (यव एव यावः स इवेति इवार्थे कन् । यद्बा, याव एव । याव + “यावादिद्यः कन् ।” ५ । ४ । २९ । इति स्वार्थे कन् ।) कुल्मासः । इत्यमरः । २ । ९ । १९ ॥ “द्वे वोरोध्यान्ये । कुलत्थ इत्यन्ये माषाकृतिपत्रे काश्मीरेषु तुल- सीति ख्याते । इति सुभूतिः ॥ यव इव गुणेन इति यवकः विकारसंघेति कः । यवक एव यावकः स्वार्थे ष्णः । कुलेन मस्यति परिणमति कुल्मासः मसीर्य ई परिमाणे परीणामे घञ् मनीषादित्वादलुक् । कुल्मासो दन्त्यसकारवान् मूर्द्ध्वन्यषकारवांश्च । कुल्मासो रभसश्चेति दन्त्यान्ते रक्षित इति मधुः ॥ कुल्माषो यावके पुंसि काञ्जिके तु नपुंसकमिति, मूर्द्धन्यान्ते रभसः ।” इति भरतः ॥ [] “यवकः स्यात्तु कुल्माषः कुल्मासो यावकोऽपि च वोरवाख्ये षष्टिके वा कुल्मे काश्मीरदेशजे । शालिधान्येषु चत्वार इति केचित् प्रचक्षते ॥” इति शब्दरत्नावली ॥ * ॥ यावान्नम् । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, मनौ । ११ । १२६ । “सङ्करापात्रकृत्यासु मासं शोधनमैन्दवम् । मलिनी करणीयेषु तप्तः स्याद्यावकैस्त्र्यहम् ॥”) अलक्तकः । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, किराते । ५ । ३९ । “इह सनियमयोः सुरापगाया- मुषसि सयावकसव्यपादलेखा । कथयति शिवयोः शरीरयोगं विषमपदा पदवी विवर्त्तनेषु ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-041-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "यावक" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें