🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:07:31 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

यावक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

यावक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

यावक

अर्थ: जौ से तैयार किया हुआ आहार

संस्कृत: अर्धस्विन्नयवादिः · पर्याय: कुल्माष

व्युत्पत्ति: यु + अच् + अण् = याव + कन् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. यावक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. यावक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — यावक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमायावकःयावकौयावकाः
द्वितीयायावकम्यावकौयावकान्
तृतीयायावकेनयावकाभ्याम्यावकैः
चतुर्थीयावकाययावकाभ्याम्यावकेभ्यः
पञ्चमीयावकात् / यावकाद्यावकाभ्याम्यावकेभ्यः
षष्ठीयावकस्ययावकयोःयावकानाम्
सप्तमीयावकेयावकयोःयावकेषु
सम्बोधनहे यावकहे यावकौहे यावकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — यावक
यावक
yāvaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अधपका जौ/घुघरी (2.9.19) कुल्माष
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
यावक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. जौ ।
२. यव या जौ का सत्तू ।
३. वह वस्तु जो जौ से बनाई गई हो ।
४. कुल्माष । बोरो धान ।
५. साठी धान ।
६. उड़द । माष ।
७. लाख ।
८. महावर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. यावक m. n. a partic. food prepared from barley, Gaut.
यावक n. grains of b˚, MBh. (Nīlak.)
2. यावक m. id., Kāv.; Kathās.; Rājat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (852,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
यावकः --कं 1 Food prepared from barley. --2 Lac, red lac.; लभ्यते स्म परिरक्ततयात्मा यावकेन वियतापि युवत्याः Śi. 10. 9, 5. 13, 7. 67; Ki. 5. 40. --3 Half-ripe barley. --4 Awnless barley. --5 Forced rice. --6 A kind of kidney-bean.
यावकः --कं 1 Food prepared from barley. --2 Lac, red lac.; लभ्यते स्म परिरक्ततयात्मा यावकेन वियतापि युवत्याः Śi. 10. 9, 5. 13, 7. 67; Ki. 5. 40. --3 Half-ripe barley. --4 Awnless barley. --5 Forced rice. --6 A kind of kidney-bean.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0893-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
यावकः, पुं, (यव एव यावः स इवेति इवार्थे कन् । यद्बा, याव एव । याव + “यावादिद्यः कन् ।” ५ । ४ । २९ । इति स्वार्थे कन् ।) कुल्मासः । इत्यमरः । २ । ९ । १९ ॥ “द्वे वोरोध्यान्ये । कुलत्थ इत्यन्ये माषाकृतिपत्रे काश्मीरेषु तुल- सीति ख्याते । इति सुभूतिः ॥ यव इव गुणेन इति यवकः विकारसंघेति कः । यवक एव यावकः स्वार्थे ष्णः । कुलेन मस्यति परिणमति कुल्मासः मसीर्य ई परिमाणे परीणामे घञ् मनीषादित्वादलुक् । कुल्मासो दन्त्यसकारवान् मूर्द्ध्वन्यषकारवांश्च । कुल्मासो रभसश्चेति दन्त्यान्ते रक्षित इति मधुः ॥ कुल्माषो यावके पुंसि काञ्जिके तु नपुंसकमिति, मूर्द्धन्यान्ते रभसः ।” इति भरतः ॥ [] “यवकः स्यात्तु कुल्माषः कुल्मासो यावकोऽपि च वोरवाख्ये षष्टिके वा कुल्मे काश्मीरदेशजे । शालिधान्येषु चत्वार इति केचित् प्रचक्षते ॥” इति शब्दरत्नावली ॥ * ॥ यावान्नम् । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, मनौ । ११ । १२६ । “सङ्करापात्रकृत्यासु मासं शोधनमैन्दवम् । मलिनी करणीयेषु तप्तः स्याद्यावकैस्त्र्यहम् ॥”) अलक्तकः । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, किराते । ५ । ३९ । “इह सनियमयोः सुरापगाया- मुषसि सयावकसव्यपादलेखा । कथयति शिवयोः शरीरयोगं विषमपदा पदवी विवर्त्तनेषु ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-041-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "यावक" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
यावकयावक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: यु + ण्वुल्)
अन्य सम्भावना: यावक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

यावक 📚 ➤ जौ से तैयार किया हुआ आहार
संस्कृत: अर्धस्विन्नयवादिः · पर्याय: कुल्माष

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
यावक 📚जौ🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
यावक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • यावक: यु + ण्वुल् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

  • यावक: यु + अच् + अण् = याव + कन् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें