🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:20:40 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

बदर
badara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बेर (फल) के और नाम (2.4.37) सौवीर · घोण्टा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बदर संज्ञा पुं॰ [सं॰ वानर] एक प्रसिद्ध स्तनपायी चौपापा जो अनेक बातों में मनुष्य से बहुत कुछ मिलता जुलता होता है । पर्या॰—कपि । मर्कट । वलीमुख । शाखामृग । विशेष—इसकी प्रायः पैतीस जातियाँ होती है जिनमें से कुछ एशिया और योरप और अधिकांश उत्तरी तथा दक्षिणी अमेरिका में पाई जाती है । इनमें से कुछ जातियाँ तो बहुत ही छोटी होती हैं । इतनी छोटी कि जेब तक में आ सकती हैं । कुछ इतनी बड़ी होती हैं कि उनका आकार आदि मनुष्य के आकार तक पहुँच जाता है । छोटी जातियों के बंदर चारो हाथों पैरों और बड़ी जातियों के दोनों पैरों से चलते हैं । प्रायः सभी जातियाँ पेड़ों पर रहती हैं । पर कुछ ऐसी भी होती हैं जो वृक्षों के नीचे किसी प्रकार की छाया आदि का प्रबंध करके रहती और जंगलों आदि में घुमती हैं । प्रायः सभी जातियों के बंदरों की शारीरिक गठन आदि मनुष्यों की सी होती है । इसलिये ये वानर (आधे मनुष्य) कहे जाते हैं । ये केवल फल और अन्न आदि ही खाते हैं । मांस बिल्कुल नहीं खाते । कुछ जातियों के बंदरों के मुख में ३२ और कुछ के मुँह में ३६ दाँत होते हैं । इनमें बहुत कुछ बुद्धि भी होती है और ये सहज में पाले तथा सिखाए जा सकते हैं । प्रायः सभी जातियों के बंदर झुड़ों में रहते हैं, अकेले नहीं । ये एक वार में केवल एक ही बच्चा देते है । इनमें शक्ति भी अपेक्षाकृत बहुत होती है । चिंपैजी, औरगउटैंग, गिबन, लंगुर आदि सब इसी जाति के हैं । यौ॰—बंदर की दोस्ती = ऐसी दोस्ती जिसमें हरदम होशियार रहना पड़े । उ॰—जिससे बिगड़े उसको तबाह कर डाला । उनकी दोस्ती बंदर की दोस्ती थी ।—फिसाना॰ भा॰ ३, पृ॰ ८० । बंदरखत या बदरघाव = घाव या चोट जो कभी न सुखे (बंदरों का घाव कभी नहीम सूचता क्योंकि वे उसे बारबर खुजलाते रहते हैं) । बंदरघुडकी = ऐसी धमकी या डाँट डपट जो केवल डराने या धमकाने के लिये ही हो । ऐसी धमकी जो द्दढ़ या बलिष्ठ से काम पड़ने पर कुछ भी प्रभाव न रख सकती हो । बंदरबाँट = किसी वस्तु को आपस में छीन झपटकर बाँट लेना ।
बदर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बेर का पेड़ या फल ।
२. कपास ।
३. कपास का बीज । बिनोला । यौ॰—बदरकुण=बेर के फल के पकने का समय ।
बदर २ क्रि वि॰ [फ़ा॰] बाहर । जैसे, शहर बदर करना । मुहा॰—बदर निकालना=जिम्मे रकम निकालना । किसी के नाम हिसाब में बाकी बताना ।
बदर ३ संज्ञा पुं॰ [फ़ा॰ बद्र] चंद्रमा । यौ॰—बदरे मुनीर=प्रकाशमान चंद्रमा । उ॰—बदरे मुनीर बेनजीर सीरी खुसरु में ।—नट॰, पृ॰ ७८ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बदर m. the jujube tree, Zizyphus Jujuba, L.
another tree (= देव-सर्षप), L.
the kernel of the fruit of the cotton plant, L.
dried ginger, L.
N. of a man g. नडादि
बदर n. the edible fruit of the jujube (also used as a weight), VS. &c. &c.
the berry or fruit of the cotton shrub, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (719,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बदरः [बद् स्थैर्ये अरच्] 1 The jujube tree. --2 The kernel of the fruit of the cotton-plant. --रा The cotton shrub. --रं 1 The fruit of jujube; करबदरसदृशमखिलं भुवनतलं [] यत्प्रसादतः कवयः । पश्यंति सूक्ष्ममतयः सा जयति सरस्वती देवी Vās. 1; Bv. 2. 8. --2 The pod of the cotton shrub. --3 The berry used as a weight. --Comp. --कुणः the time when the fruit of the jujube becomes ripe. --पाचनं N. of a sacred bathing-place.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0786-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ब(व)दर पु० बदति स्थिरीभवति छिन्नस्यापि पुनः प्ररोहेण बद + स्थैर्य्ये अरच् । १ कोलिवृक्षे २ देवसर्षपवृक्षे राजनि० । तस्य फलम् अण् तस्य लुक् । ३ कोलिफले राजनि० । कर्क- न्धूशब्दे दृश्यम् । ४ कार्पासफले ५ कोलिफले न० ६ कीलिभेदे (सेओयाकुल) कार्षासास्थ्नि पु० मेदि० । अन्त्यस्थादित्वम- स्यान्थैरुक्तम् । ८ बराहक्रान्तायां १ कार्षाषवृक्षे स्त्री अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4557,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ब(व)दरं, क्ली, (बदति स्थिरीभवति छिन्नेऽपि पुनः प्ररोहतीति । बद + अर ।) सेविफलम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ (पर्य्यायोऽस्य यथा, -- “मुष्टिप्रमाणं बदरं सेवं सिवितिकाफलम् ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥) कार्पासफलम् । कोलिफलम् । इति हेमचन्द्रः ॥ शृगालकोलिः । शेयाकुल इति भाषा । बदति स्थिरीभवति छिन्नस्यापि पुनःप्ररोहणात् । बदरं वृक्षफलेऽपि क्लीवम् । इति भरतः ॥ तत्- पर्य्यायः । घोण्टा २ । इत्यमरः ॥ गोपघोण्टा ३ । इति सुभूतिः ॥ हस्तिकोलिः ४ गोपघण्टी ५ बदरीच्छदा ६ शृगालकोलिः ७ कर्कन्धुः ८ । इति रत्नकोषः ॥ बादिरम् ९ । इति शब्दरत्नावली ॥ अस्य विवरणं कोलशब्दे द्रष्ट- व्यम् ॥ * ॥ बृहत्कोलिः । तत्पर्य्यायः । सौवीरम् २ । इति रत्नमाला ॥ * ॥ कोलिमात्रम् । तत्प- र्य्यायः । कर्कन्धुः २ वदरी ३ कोलम् ४ फेनिलम् ५ कुवलम् ६ घोण्टा ७ सौवीरम् ८ अजाप्रिया ९ कुहा १० कोलिः ११ विषमः १२ भयकण्टकः १३ । इति भावप्रकाशः ॥ सौवीरकः १४ गुड- फलः १५ बालेष्टः १६ फलशैशिरः १७ दृढ- बीजः १८ वृत्तफलः १९ कण्टकी २० वक्र- कष्टकः २१ सुरसः २२ सुफलः २३ स्वच्छः २४ कर्कन्धूः २५ बदरः २६ कोला २७ कोली २८ कुवली २९ स्वादुफला ३० गृध्रनखी ३१ पिच्छिला ३२ कुवलः ३३ । इति च शब्दरत्ना- वली ॥ (यथा, भागवते । ४ । ८ । ७२ । “त्रिरात्रान्ते त्रिरात्रान्ते कपित्थबदराशबः । आत्मवृत्त्यनुसारेण मासं निन्येऽर्चयन् हरिम् ॥”) अस्य गुणाः । मधुरत्वम् । कषायत्वम् । अम्ल- त्वञ्च ॥ परिपक्वस्य तस्य गुणाः । मधुराम्लत्वम् । उष्णत्वम् । कफकारित्वम् । पवनातिसाररक्त- श्रमदोषार्त्तिविनाशित्वम् । रुच्यत्वञ्च । इति राज- निर्घण्टः ॥ राजबदरभूबदरलघुबदराणां पर्य्याय- गुणास्तत्तच्छब्दे द्रष्टव्याः ॥ * ॥ अथ बदरविशे- षाणां लक्षणानि गुणाश्च । “पच्यमानं सुमधुरं सौवीरं बदरं महत् । सौवीरं बदरं शीतं भेदनं गुरु शुक्रलम् ॥ बृंहणं पित्तदाहास्रक्षयतृष्णानिवारणम् । * । सौवीराल्लघु संपक्वं मधुरं कोलमुच्यते ॥ कोलन्तु बदरं दाहि रुच्यमुष्णञ्च वातहृत् । कफपित्तकरञ्चापि गुरु सारकमीरितम् ॥ * ॥ कर्कन्धुः क्षुद्रबदरं कथितं पूर्व्वसूरिभिः । अम्लं स्यात् क्षुद्रबदरं कषायं मधुरं मनाक् ॥ स्निग्धं गुरु च तिक्तञ्च वातपित्तापहं स्मृतम् । शुष्कं भेद्यग्निकृत् सर्व्वं लघु तृष्णाक्लमास्रजित् ॥” इति भावप्रकाशः ॥
ब(व)दरः, पुं, (बदति स्थिरीभवति छिन्नेऽपि पुनः प्ररोहतीति । बद् + अर ।) कोलिवृक्षः । तत्पत्रादिगुणाः । “बदरस्य पत्रलेपो ज्वरदाहविनाशनः । त्वचा विस्फोटशमनी बीजं नेत्रामयापहम् ॥” इति राजनिर्घण्टः ॥ अस्य पर्य्यायः फलगुणाश्च क्लीवलिङ्गबदरशब्दे द्रष्टव्याः ॥ * ॥ देवसर्षपवृक्षः । इति राज- निर्घण्टः ॥ कार्पासास्थि । इति मेदिनी ॥ कापा सेर विचि इति भाषा ॥ तत्र अन्तःस्थवका- रादिशब्दमध्ये गृहीतोऽयम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-390-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "बदर" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें