🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:41:06 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

यामुन
yāmuna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
यामुन १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ यामुनी] यमुना नदी संबंधी । जैसे, यामुन जल ।
यामुन २ संज्ञा पुं॰
१. यमुना के किगारे बसनेवाले मनुष्य ।
२. एक पर्वत का नाम ।
३. महाभारत के अनुसार एक तीर्थ का नाम
४. सुरमा । अंजन ।
५. बृहस्तंहिता के अनुसार एक जनपद का नाम । यह जनपद कृत्तिका, रोहिणी और मृगशीर्ष के अधिकार में माना जाता है ।
६. एक वैष्णव आचार्य का नाम । यामुनाचार्य । यामुन मुनि । विशेष— ये दक्षिण के रंगक्षित्र के रहनेवाले थे और रामानुजाचार्य के पूर्व हुए थे । ये संस्कृत के अच्छे विद्वान थे । इनके रचे हुए आगम प्रामाण्य सिद्धित्रय, भगवद् गीता की टीका भगवद्- गीता संग्रह और आत्ममंदिर स्तोत्र आदि ग्रंथ अवतक मिलते है । कुछ लोग इन्हें रामानुजाचार्य का गुरु बतलाते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
यामुन mfn. (fr. यमुना) belonging or relating to the river Yamunā (commonly called Jumna), coming from it, growing in it &c., MBh.; Hariv.; R.
यामुन m. a metron. Pāṇ. iv, 1, 113, Sch.
N. of a mountain, MBh.; R.
of an author (also called यामुनाचार्य and ˚र्य-स्वामिन्), Cat.
pl. N. of a people, MBh.; Var.; Pur.
यामुन n. (scil. आञ्जन) antimony, collyrium, AV.
N. of a Tīrtha, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (851,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
यामुन a. (नी f.) [यमुना-अण्] Belonging to or coming from, or growing in, the Yamunā. --नं A kind of collyrium.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0893-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
यामुनं, क्ली, (यमुनायां भवम् । यमुना + अण् । यमुनाया इदमित्यण् वा ।) श्रोतोऽञ्जनम् । इत्य- मरः । २ । ९ । १०० ॥ (अस्य पर्य्यायो यथा, -- “अञ्जनं यामुनञ्चापि कापोताञ्जनमित्यपि । तत्तु श्रोतोऽञ्जनं कृष्णं सौवीरं श्वेतमीरितम् ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥) पुं, जनपदभेदः । यथा, भागवते । १ । १० । ३४ । “कुरुजाङ्गलपाञ्चालान् शूरसेनान् स यामुनान् । ब्रह्मावर्त्तं कुरुक्षेत्रं मत्स्यान् सारस्वतानथ ॥” पर्व्वतविशेषः । यथा, रामायणे । ४ । ४० । २१ । “कालिन्दीं यमुनां रम्यां यामुनञ्च महा- गिरिम् ।” तीर्थभेदः । यथा, महाभारते । ३ । ८४ । ४१ । “यमुनाप्रभवं गत्वा समुपस्पृश्य यामुनम् । अश्वमेधफलं लब्ध्वा स्वर्गलोके महीयते ॥”) यमुनासम्बन्धिनि, त्रि । (यथा, प्रायश्चित्ततत्त्वे । “त्रिभिः सारस्वतं तोयं सप्तभिस्त्वथ यामुनम् । नार्म्मदं दशभिर्मासैर्गाङ्गं वर्षेण जीर्य्यति ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-041-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें