🕉️ 21 November 2026, Saturday · 03:44:57 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

यामुन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

यामुन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

यामुन

अर्थ: यमुना से संबद्ध, या निकला हुआ, या यमुना से उत्पन्न

संस्कृत: सौवीराञ्जनम् · पर्याय: स्रोतोञ्जन, सौवीर, कापोताञ्जन

व्युत्पत्ति: यमुना + अण् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. यामुन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. यामुन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — यामुन (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमायामुनम्यामुनेयामुनानि
द्वितीयायामुनम्यामुनेयामुनानि
तृतीयायामुनेनयामुनाभ्याम्यामुनैः
चतुर्थीयामुनाययामुनाभ्याम्यामुनेभ्यः
पञ्चमीयामुनात् / यामुनाद्यामुनाभ्याम्यामुनेभ्यः
षष्ठीयामुनस्ययामुनयोःयामुनानाम्
सप्तमीयामुनेयामुनयोःयामुनेषु
सम्बोधनहे यामुनहे यामुनेहे यामुनानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — यामुन
यामुन
yāmuna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
यामुन १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ यामुनी] यमुना नदी संबंधी । जैसे, यामुन जल ।
यामुन २ संज्ञा पुं॰
१. यमुना के किगारे बसनेवाले मनुष्य ।
२. एक पर्वत का नाम ।
३. महाभारत के अनुसार एक तीर्थ का नाम
४. सुरमा । अंजन ।
५. बृहस्तंहिता के अनुसार एक जनपद का नाम । यह जनपद कृत्तिका, रोहिणी और मृगशीर्ष के अधिकार में माना जाता है ।
६. एक वैष्णव आचार्य का नाम । यामुनाचार्य । यामुन मुनि । विशेष— ये दक्षिण के रंगक्षित्र के रहनेवाले थे और रामानुजाचार्य के पूर्व हुए थे । ये संस्कृत के अच्छे विद्वान थे । इनके रचे हुए आगम प्रामाण्य सिद्धित्रय, भगवद् गीता की टीका भगवद्- गीता संग्रह और आत्ममंदिर स्तोत्र आदि ग्रंथ अवतक मिलते है । कुछ लोग इन्हें रामानुजाचार्य का गुरु बतलाते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
यामुन mfn. (fr. यमुना) belonging or relating to the river Yamunā (commonly called Jumna), coming from it, growing in it &c., MBh.; Hariv.; R.
यामुन m. a metron. Pāṇ. iv, 1, 113, Sch.
N. of a mountain, MBh.; R.
of an author (also called यामुनाचार्य and ˚र्य-स्वामिन्), Cat.
pl. N. of a people, MBh.; Var.; Pur.
यामुन n. (scil. आञ्जन) antimony, collyrium, AV.
N. of a Tīrtha, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (851,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
यामुन a. (नी f.) [यमुना-अण्] Belonging to or coming from, or growing in, the Yamunā. --नं A kind of collyrium.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0893-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
यामुनं, क्ली, (यमुनायां भवम् । यमुना + अण् । यमुनाया इदमित्यण् वा ।) श्रोतोऽञ्जनम् । इत्य- मरः । २ । ९ । १०० ॥ (अस्य पर्य्यायो यथा, -- “अञ्जनं यामुनञ्चापि कापोताञ्जनमित्यपि । तत्तु श्रोतोऽञ्जनं कृष्णं सौवीरं श्वेतमीरितम् ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥) पुं, जनपदभेदः । यथा, भागवते । १ । १० । ३४ । “कुरुजाङ्गलपाञ्चालान् शूरसेनान् स यामुनान् । ब्रह्मावर्त्तं कुरुक्षेत्रं मत्स्यान् सारस्वतानथ ॥” पर्व्वतविशेषः । यथा, रामायणे । ४ । ४० । २१ । “कालिन्दीं यमुनां रम्यां यामुनञ्च महा- गिरिम् ।” तीर्थभेदः । यथा, महाभारते । ३ । ८४ । ४१ । “यमुनाप्रभवं गत्वा समुपस्पृश्य यामुनम् । अश्वमेधफलं लब्ध्वा स्वर्गलोके महीयते ॥”) यमुनासम्बन्धिनि, त्रि । (यथा, प्रायश्चित्ततत्त्वे । “त्रिभिः सारस्वतं तोयं सप्तभिस्त्वथ यामुनम् । नार्म्मदं दशभिर्मासैर्गाङ्गं वर्षेण जीर्य्यति ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-041-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
यामुनयामुन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: यामुन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

यामुन 📚 ➤ यमुना से संबद्ध, या निकला हुआ, या यमुना से उत्पन्न
संस्कृत: सौवीराञ्जनम् · पर्याय: स्रोतोञ्जन, सौवीर, कापोताञ्जन

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
यामुन 📚यमुना नदी संबंधी । जैसे, यामुन जल🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
यामुन
सुरमा (२.९.१००) — स्रोतोंजन, सौवीर, कापोतांजन

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • यामुन: यमुना + अण् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें