🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:33:42 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कज्जल
kajjala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कज्जल संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ कज्जलित]
१. अंजन । काजल ।
२. सुरमा । उ॰—बंक अवलोकनि को बात औरई विधान, कज्जल कलित जामें जहर समान है ।—भिखारी ग्रं॰, भा॰ १, पृ॰ १०१ ।
३. कालिख । स्याही । यौ॰—कज्जलध्वज=दीपक । कज्जलगिरि । उ॰—सोनित स्त्रवत सोह तन कारे । जनु कज्जलगिरि गेरु पनारे ।— मानस,६ ।६८ ।
४. बादल ।
५. एक छंद जिसके प्रत्येक चरण में १४ मात्राएँ होती हैं । अंत में एक गुरु और एक लघु होता है । उ॰—प्रभु मम ओरी देख जेव । तुम सम नाहीं और देव (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कज्जल m. a cloud (in this sense perhaps for कद्-जल), L.
कज्जल f(आ, ई). a species of fish, L.
कज्जल n. lampblack (used as a collyrium and applied to the eyelashes or eyelids medicinally or as an ornament)
sulphuret of lead or antimony (similarly used), Suśr.; Kathās. &c.
(fig.) dregs, BhP. vi, 2, 27.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (243,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कज्जलं [कुत्सितं जलमस्मात्प्रभवति, कोः कदादेशः] 1 Lamp-black or soot, considered as a collyrium and applied to the eyelashes or eyelids medicinally, or sometimes as an ornament; यथा यथा चेयं चपला दीप्यते तथा तथा दीवशिखेव कज्जलमलिनमेव कर्म केवलमुद्वमति K. 105; अद्यापि तां विधृतकज्जललोलनेत्रां Ch. P. 15; ˚कालिमा Amaru. 88. --2 Sulphuret of lead or antimony (used as a collyrium.) --3 Ink. --ली 1 Sulphuret of mercury, Æthiop's mineral. --2 Ink. --Comp. --ध्वजः a lamp. --रोचकः --कं the wooden stand on which a lamp is placed.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0368-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कज्जल न० कुत्सितं जलमस्मात् कोः कद् । अञ्जने (काजल) तस्य संयोगाच्छुभ्रमप्युदकमसितुं भवतीति तस्य तथात्वम् अञ्जनशब्दे ९४ पृ० विवृतिः । “सकज्जलं ताम्रघटे च घृष्टं सर्पिर्युतं तुत्थकमञ्जनञ्च” सुश्रु० । “गाङ्गमम्बु सितमम्बु यामुनं कज्जलाभमुभयत्र मज्जतः” काव्यप्र० । २ लेखनसाधने द्रव्ये च (कालि) “असित- गिरिनिभं स्यात् कज्जलं सिन्धुपात्रम्” पुष्पदन्तस्तवः । मेघे पु० शब्दमा० मत्स्यभेदेपुंस्त्री स्त्रियां गौ० ङीष् । शब्दर० । कज्जलं जातमस्य इतच् । कज्जलित जातकज्जले त्रि० । वमध्योऽपि एकाक्षरकोषेऽयं पठितः कज्जलमिवाचरति कज्जल + क्विप् ततः अच् गौरा० ङीष् ५ भिश्रितरसगन्धके स्त्री । स्वार्थे कन् तत्रार्थे “शुद्धं सृतं तथा गन्धं खल्ले तावद् विमर्दयेत् । यावत् सूतं न दृश्येत किन्तु कज्जलवत् भवेत् । एषा कज्जलिका ख्याता वृंहणी वीर्य्यवर्द्धिनी । माभानुपानयोगेन सर्वव्याधिविनाशिनी” वैद्यकम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1617,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कज्जलं, क्ली, (कु कुत्सितं जलं यस्मात् शुभ्रमपि जलं संयोगात् स्ववर्णत्वं नयतीति यावत् यद्वा कुत्सितं ऊर्द्ध्वगं चक्षुषोर्जलं दूरीभूतं भवत्यस्मात् । कोः कदादेशः ।) अञ्जनम् । इति हेमचन्द्रः ॥ काजल इति भाषा । तत्पर्य्यायः । लोचकः २ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (“ततः साकारयद्भूरि चेटीभिः कुण्डकस्थितम् । [] कस्तूरिकादिसंयुक्तं कज्जलं तैलमिश्रितम्” ॥ इति कथासरित्सागरे । ४ । ४७ ॥ तथा, भाग- वते ६ । २ । २७ । “धिङ्मां विगर्हितं सद्भिर्दुष्कृतं कुलकज्जलम्” ॥)
कज्जलः, पुं, (कत् कुत्सितं यथा तथा जालयति आच्छादयति आतपादिकं । यद्वा कुत्सितमपि लतागुल्मादिकञ्चेति यावत् जालयति जीवयति वर्षणेनेतिशेषः । कु + जल् + णिच् अच् ततो ह्रस्वः ।) मेघः । इति शब्दमाला ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-007-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कज्जल" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें