🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:55:10 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

निवास
nivāsa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
वसति (3.3.74) रात
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निवास संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. रहने की क्रिया या भाव ।
२. रहने का स्थान ।
३. घर । मकान ।
४. वस्त्र । कपड़ा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नि-˚वास m. clothing, dress (ifc. = prec.), Hariv.
नि-˚वास m. living, dwelling, residing, passing the night
dwelling-place, abode, house, habitation, night-quarters, MBh.; R. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (559,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निवासः 1 Living, dwelling, residing. --2 A house; abode, habitation, resting-place; निवासश्चिंतायाः Mk. 1. 15; Śi. 4. 63, 5. 21; Bg. 9. 18; Mk. 3. 23. --3 Passing the night. --4 A dress, garment. --5 Nightquarters. --6 Refuge, receptacle, asylum; जगन्निवासो वसुदेवसद्मनि Śi. 1. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0637-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निवास पु० नि + वस--आधारे घञ् । १ गृहे २ आश्रये च हेमच० “जगन्निवासो वसुदेवसद्मनि” माघः । भावे घञ् । ३ वासे “कुम्भकारस्य शालायां निवासं चक्रिरे तदा” भा० आ० १८५ अ० । ततः धान्या० चतुरर्थ्यां क । निवासक तत्सन्निकृष्टदेशादौ त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4108,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निवास, त् क स्तृत्याम् । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदन्त चुरां-परं-सकं-सेट् ।) अनिनिवासत् । स्तृतिराच्छादनम् । निवासयति यश्चित्रं चीनां- शुकमिति हलायुधः । इति दुर्गादासः ॥
निवासः, पुं, (निवसति अस्मिन् । नि + वस् + अधिकरणे घञ् ।) गृहम् । इति हेमचन्द्रः । ४ । ५७ ॥ (यथा, विष्णुपुराणे । १ । १३ । ८४ । “तत्र तत्र प्रजानां हि निवासं समरोचयत् ॥” आश्रयस्थानम् । यथा, भागवते । १ । ११ । २७ । “श्रियो निवासो यस्योरः पानपात्रं मुखं दृशाम् । बाहवो लोकपालानां सारङ्गाणां पदाम्बुजम् ॥” वस्त्रम् । यथा, हरिवंशे । १८१ । ४८ । “नमश्चर्म्मनिवासाय नमस्ते पीतवाससे ॥” भावे घञ् । वासः । यथा, महाभारते । १ । १८६ । ६ । “कुम्भकारस्य शालायां निवासं चक्रिरे तदा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-899-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "निवास" आता है (36)
वास अवस्थान । रहना । निवासवाश्र मंदिर । निवासनिवसति निवास । वासस्थान । गृहपस्त्य गृह । निवास । घरनिकाय्य आवास । निवास । घरऔपकार्य निवास । डेरा । पड़ाव । खेमाऐन घर । निवासबास रहने की क्रिया या भाव । निवासअकामतः ठहरने का स्थान । निवास । आवाससार्त्र घर । निवासवस्तव्यता निवास । रहनाथह निवास । निलय । स्थान । गुफा । माँदकोबर निवास । कोठरी । कोठरबसनि पु † संज्ञा स्त्री॰ रहना । निवास । वासबस्ती बहुत से मनुष्यों का घर बनाकर रहने का भाव । आबादी । निवाससुकूनत निवास । ठहरावबसीत्यो पु संज्ञा पुं॰ वास । निवासधिषण बृहस्पतिवासन सुगंधित करना । बासना । धूपनवासि एक प्रकार का कुठार । बसूलावेश्य वेश्या के रहने का मकान । रंडी का घरवर्षणि वृष्टि । वर्षास्थिति रहना । ठहरना । टिकाव । ठहराव । जैसे,—इस छत की स्थिति इन्हीं खंभों पर ह…प्रतिश्रय वह स्यान जहाँ यज्ञ होता है । यज्ञशालासंवसथ बस्तो । गाँव या कस्बासमाश्रय आश्रय । सहाराविश् वह जिसने जन्म मिला हो । प्रजासमुपवेशन अच्छी तरह बैठने की क्रियासन्निवास भले लोगों के साथ रहना । साथ रहनाबैत पद्य । श्लोक । शेरवगर दे॰ 'अगर'आकाप चिता की अग्निगारो गर्व । घमंड । अहंकार । अभिमानछावन छाजन । छप्परबासु ‡ संज्ञा स्त्री॰ महक । गंध । दे॰ 'वास'बसबास पु संज्ञा पुं॰
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें