🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:59:35 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पथ्य
pathya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पथ्य १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. चिकित्सा के कार्य अथवा रोगी के लिये हितकर वस्तु, विशेषतः आहार । वह हलका और जल्दी पचनेवाला खाना जो रोगी के लिये लाभदायक हो । उपयुक्त आहार । उचित आहार । उ॰— करिकै पथ्य विरोध इक रोगी त्यागत प्रान ।—भारतेंदु ग्रं॰, भा॰ १, पृ॰ २२७ । क्रि॰ प्र॰—देना —लेना । मुहा॰—पथ्य से रहना = संयम से रहना । परहेज से रहना ।
२. सेंधा नमक ।
३. छोटी हड़ का पेड़ ।
४. हित । मंगल । कल्याण ।
पथ्य २ वि॰ हितकर । अनुकूल । उचित । उ॰— कौशल्या धरि धीरजु कहई । पूत पथ्य गुरु आयेसु अहई ।—मानस, २ । १७६ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पथ्य mfn. ‘belonging to the way’, suitable, fit, proper, wholesome, salutary (lit. and fig.; esp. said of diet in a medical sense), Yājñ.; MBh.; Suśr. &c.
containing elements or leading forms, regular, normal, Lāṭy.; Nid.
पथ्य m. Terminalia Chebula or Citrina, L.
N. of a teacher of AV.
पथ्य n. a species of salt, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (582,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पथ्य a. [पथि साधु दिगा व्यत् इनो लोपः] 1 Salutary, wholesome, beneficial, agreeing with (said of a medicine, diet, advice &c.); अप्रियस्य च पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः Rām.; Y. 3. 65; पथ्यमन्नं &c. --2 Fit, proper; suitable (in general). --थ्या A road, way. --थ्यं 1 Wholesome diet; as in पथ्याशी स्वामी वर्तते. --2 Welfare, wellbeing; उत्तिष्ठमानस्तु परो नोपेक्ष्यः पथ्यमिच्छता Śi. 2. 10; Pt. 1. 234. --Comp. --अपथ्यं the class of things that are considered wholesome or hurtful in disease.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0662-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पथ्य त्रि० पथि साधु दिगा० यत् इनो लोपः । १ मार्गसाघौ पथोऽनपेतः यत् । २ हिते चिकित्सादौ ३ हितकारका- रकभोज्यद्रव्यभेदे । पथ्यञ्च अपय्यशब्दे २६६ पृ० सुश्रु- तोक्त हिताहितीध्याये दर्शितम् । रोगभेदे पथ्यापश्ह्यङ्ग वैद्यके प्रसिद्धं विस्तरभयान्नोक्तम् । ४ हरितकीवृक्षे पु० शब्दमाला अमरे स्त्री । ५ मृगेर्वारौ ६ चिर्भिटायां ७ बन्द्याकर्कट्याञ्च स्त्री राजनि० । ८ मात्रावृत्तभेदे स्त्री “त्रिष्वंशकेषु दलयोराद्येषु दृश्यते यस्याः । पथ्येति नाम तस्याः प्रकीर्त्तितं नागराजेन” वृ० र० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4223,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पथ्यं, त्रि, (पथिन् + “धर्म्मपथ्यर्थन्यायादनपेते ।” ४ । ४ । ९२ । इति यत् ।) चिकित्सादौ हित- कारकम् । तत्पर्य्यायः । करणम् २ हितम् ३ । इति शब्दचन्द्रिका ॥ आत्मीयम् ४ आयुष्यम् ५ । सैन्धवे क्ली । इति राजनिर्घण्टः ॥
पथ्यः, पुं, (पथि साघुः । दिगादित्वात् यत् इनो- लोपः ।) हरीतकीवृक्षः । यथा, -- शिवायां वनतिक्तः स्यात् पथ्यः सुन्दरमातृकौ ।” इति शब्दमाला ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-029-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पथ्य" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें