🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:14:48 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शस्त
śasta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
'शस्त' भी शुभ का नाम है (1.4.28)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शस्त १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. शरीर । बदन । जिस्म ।
२. कल्याण । मंगल । भलाई ।
३. अंगुलित्राण (को॰) ।
४. उत्कृष्टता । प्रशस्तता । उत्तमता (को॰) ।
५. बाँधक । हत्यारा (को॰) ।
शस्त २ वि॰
१. जिसकी प्रशंसा की गई हो ।
२. अच्छा । उत्तम । श्रेष्ठ ।
३. प्रशस्त ।
४. जो मार डाला गया हो । निहत ।
५. घायल । जख्मी । चुटैल (को॰) ।
६. कल्याणयुक्त । मंगल- युक्त ।
७. बार बार कहा गया (को॰) ।
शस्त ३ संज्ञा पुं॰ [फ़ा॰]
१. वह हड्डी या बालों का छल्ला जो तीर चलाने के समय अँगूठे में पहना जाता है । अँगुलित्राण ।
२. वह जिसपर तीर या गोली आदि चलाई जाती है । लक्ष्य । निशाना । मुहा॰—शस्त बाँधना या लगाना = निशाना बेधने के लिये सीध या ताक लगाना ।
३. जमीन की पैमाइस करनेवालों की दूरबीन के आकार का वह यंत्र जिसको सहायता से जमीन की सीध देखी जाती है ।
४. मछली पकड़ने का काँटा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. शस्त mfn. (for 2. See under √ शस्) recited repeated, RV.
praised, commended, approved, MBh.; Kāv. &c.
auspicious (cf. अ-श्˚), AV.; Rājat.
beautiful, R.
happy, fortunate, Kathās.
शस्त n. praise, eulogy, RV.
happiness, excellence, W.
2. शस्त mfn. (for 1. See p. 1044, col. 1) cut down, slaughtered, killed, MBh. iii, 1638.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1044,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शस्त p. p. [शंस्-क्त] 1 Praised, extolled. --2 Auspicious, happy. --3 Right, best. --4 Repeated. recited --5 Best, excellent. --6 Wounded, injured. --7 Killed. --स्तं 1 Happiness, welfare. --2 Excellence, auspiciousness. --3 The body. --4 A finger-guard (अंगुलित्राण q. v.; also शस्तकं in this sense).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1038-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शस्त न० शन्स--क्त । १ कल्याणे २ तद्ववि अमरः । ३ लुते ४ प्रशस्ते च त्रि० मेदि० । ५ देहे न० त्रिका० संज्ञायां कन् । ६ अङ्गुलित्राणे शब्दच०!
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5091,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शस्त, इ र लु स्वप्ने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०-पर०-अक-सेट् ।) इ, शंस्त्यते । नमध्य- पाठेऽपि नस्य उपधात्वाभावात् लोपाभावे इदनुबन्धो वेदेषूच्चारणभेदार्थः । लु, शंस्ति । र, वैदिकः । इति दुर्गादासः ॥
शस्तं, क्ली, (शस् + क्तः ।) कल्याणम् । इत्यमरः ॥ (यथा, महाभारते । १३ । १० । ४२ । “लक्षयित्वा पुरोधास्तु बहुशस्तं नराधिपम् ॥”) शरीरम् । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
शस्तः, त्रि, कल्याणयुक्तः । स्तुतः । इत्यमरः ॥ प्रशस्तः । इति मेदिनी ॥ (यथा, भागवते । ३ । २९ । १५ । “क्रियायोगेन शस्तेन नातिहिंस्रेण नित्यशः ॥” निहतः । यथा, महाभारते । ३ । ४० । ३ । “शक्राभिषेके सुमहद्धनुर्ज्जलदनिस्वनम् । प्रगृह्य दानवाः शस्तास्त्वया कृष्णेन च प्रभो ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-038-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें