🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:29:32 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शस्त

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शस्त

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शस्त

अर्थ: प्रशंसा किया गया, स्तुति किया गया

संस्कृत: शुभम् · पर्याय: श्वःश्रेयस, शिव, भद्र, कल्याण, मङ्गल

व्युत्पत्ति: शंस् + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शस्त (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. शस्त (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — शस्त (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशस्तम्शस्तेशस्तानि
द्वितीयाशस्तम्शस्तेशस्तानि
तृतीयाशस्तेनशस्ताभ्याम्शस्तैः
चतुर्थीशस्तायशस्ताभ्याम्शस्तेभ्यः
पञ्चमीशस्तात् / शस्ताद्शस्ताभ्याम्शस्तेभ्यः
षष्ठीशस्तस्यशस्तयोःशस्तानाम्
सप्तमीशस्तेशस्तयोःशस्तेषु
सम्बोधनहे शस्तहे शस्तेहे शस्तानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शस्त
शस्त
śasta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
'शस्त' भी शुभ का नाम है (1.4.28)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शस्त १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. शरीर । बदन । जिस्म ।
२. कल्याण । मंगल । भलाई ।
३. अंगुलित्राण (को॰) ।
४. उत्कृष्टता । प्रशस्तता । उत्तमता (को॰) ।
५. बाँधक । हत्यारा (को॰) ।
शस्त २ वि॰
१. जिसकी प्रशंसा की गई हो ।
२. अच्छा । उत्तम । श्रेष्ठ ।
३. प्रशस्त ।
४. जो मार डाला गया हो । निहत ।
५. घायल । जख्मी । चुटैल (को॰) ।
६. कल्याणयुक्त । मंगल- युक्त ।
७. बार बार कहा गया (को॰) ।
शस्त ३ संज्ञा पुं॰ [फ़ा॰]
१. वह हड्डी या बालों का छल्ला जो तीर चलाने के समय अँगूठे में पहना जाता है । अँगुलित्राण ।
२. वह जिसपर तीर या गोली आदि चलाई जाती है । लक्ष्य । निशाना । मुहा॰—शस्त बाँधना या लगाना = निशाना बेधने के लिये सीध या ताक लगाना ।
३. जमीन की पैमाइस करनेवालों की दूरबीन के आकार का वह यंत्र जिसको सहायता से जमीन की सीध देखी जाती है ।
४. मछली पकड़ने का काँटा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. शस्त mfn. (for 2. See under √ शस्) recited repeated, RV.
praised, commended, approved, MBh.; Kāv. &c.
auspicious (cf. अ-श्˚), AV.; Rājat.
beautiful, R.
happy, fortunate, Kathās.
शस्त n. praise, eulogy, RV.
happiness, excellence, W.
2. शस्त mfn. (for 1. See p. 1044, col. 1) cut down, slaughtered, killed, MBh. iii, 1638.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1044,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शस्त p. p. [शंस्-क्त] 1 Praised, extolled. --2 Auspicious, happy. --3 Right, best. --4 Repeated. recited --5 Best, excellent. --6 Wounded, injured. --7 Killed. --स्तं 1 Happiness, welfare. --2 Excellence, auspiciousness. --3 The body. --4 A finger-guard (अंगुलित्राण q. v.; also शस्तकं in this sense).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1038-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शस्त न० शन्स--क्त । १ कल्याणे २ तद्ववि अमरः । ३ लुते ४ प्रशस्ते च त्रि० मेदि० । ५ देहे न० त्रिका० संज्ञायां कन् । ६ अङ्गुलित्राणे शब्दच०!
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5091,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शस्त, इ र लु स्वप्ने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०-पर०-अक-सेट् ।) इ, शंस्त्यते । नमध्य- पाठेऽपि नस्य उपधात्वाभावात् लोपाभावे इदनुबन्धो वेदेषूच्चारणभेदार्थः । लु, शंस्ति । र, वैदिकः । इति दुर्गादासः ॥
शस्तं, क्ली, (शस् + क्तः ।) कल्याणम् । इत्यमरः ॥ (यथा, महाभारते । १३ । १० । ४२ । “लक्षयित्वा पुरोधास्तु बहुशस्तं नराधिपम् ॥”) शरीरम् । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
शस्तः, त्रि, कल्याणयुक्तः । स्तुतः । इत्यमरः ॥ प्रशस्तः । इति मेदिनी ॥ (यथा, भागवते । ३ । २९ । १५ । “क्रियायोगेन शस्तेन नातिहिंस्रेण नित्यशः ॥” निहतः । यथा, महाभारते । ३ । ४० । ३ । “शक्राभिषेके सुमहद्धनुर्ज्जलदनिस्वनम् । प्रगृह्य दानवाः शस्तास्त्वया कृष्णेन च प्रभो ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-038-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शस्तशस्त (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: शस्त (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शस्त 📚 ➤ प्रशंसा किया गया, स्तुति किया गया
संस्कृत: शुभम् · पर्याय: श्वःश्रेयस, शिव, भद्र, कल्याण, मङ्गल

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शस्त 📚शरीर । बदन । जिस्म🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
शस्त
स्तुति किया हुआ (३.१.१०८) — ईलित, पणायित, पनायित, प्रणुत, पणित, पनित

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • शस्त: शंस् + क्त (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें