🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:09:23 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अंगार
aṃgāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अंगारा (2.9.30)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अंगार १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ अङ्गार]
१. दहकता हुआ कोयला । आग का जलता हुआ टुकड़ा । बिना धुएँ की आग । निर्धुम अग्नि । उ॰— धवनि धवंती रहिं गई बुझि गए अंगार ।—कबीर ग्रं॰, पृ॰ ५७ ।
२. स्फुलिंग । चिनगारी । उ॰—अति अगिनि झार भंभार धुंधार करि उचटि अंगार झंझार छायौ ।—सुर॰, १० ।५९६ । मुहा॰—अंगार उगलना = कड़ी कड़ी बातें मुँह से निकालना । ऐसी बात बोलना जिससे सुननेवाले कतो अत्यंत क्रोध उत्पन्न हो । अंगार बनना = (१) खा पीकर लाल होना । मोटा ताजा होना । (२) क्रोध में भरना । अंगार बरसना = (१) अत्यंत अधिक गर्मी पड़ना । (२) दैवी आपत्ति आना ।
३. कोयला (को॰) ।
४. मंगल । उ॰—चर आए ढिल्लिय नगर, दसमि सुदिन अंगार । —पृ॰ रा, ६६ ।१६
१८. ।
५. लाल रंग (को॰) ।
६. हितावली नाम का पौधा (को॰) ।
अंगार २ वि॰ लाल रंगवाला [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अङ्गार m. (rarely) n. (√ अग् or अङ्ग्, Uṇ. cf. अग्नि), charcoal, either heated or not heated
अङ्गार m. the planet Mars
N. of a prince of the Maruts, Hariv.
the plant Hitāvalī
अङ्गार m. pl. N. of a people and country, VP.
अङ्गार [cf. Lith. angli-s; Russ. ūgolj; also Germ. Kohle; Old Germ. col and colo; Eng. coal].
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (8,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अंगारः --रं [अंग्-आरन् Uṇ. 3. 134] 1 Charcoal (whether heated or not); घृतकुंभसमा नारी तप्तांगारसमः पुमान्; उष्णो दहति चांगारः शीतः कृष्णायते करं H. 1. 80; त्वया स्वहस्तेनांगाराः कर्षिताः Pt. 1 you have ruined yourself with your own hands; cf. “to dig a mine under one's feet”; कुरुकुलांगार Ve. 6 destroyer or pest of the Kuru family. --2 The planet Mars. --3 A plant हितावली, ˚कुष्टकः हितावली. --4 N. of a prince who fought with king Māndhātṛ. --र a. Red, of a red colour. --रं Red colour. --Comp. --अवक्षेपणं [अंगारा अवक्षिप्यंते अनेन करणे ल्युट्] a vessel to throw or extinguish coals. --कारिन् a. [अंगारं करोति कृणिनि] one who prepares coal for sale. --कुष्ठकः [अंगारवर्णं कुष्ठमिव-कन्] N. of a plant हितावली. --धानी [अंगारा धीयंते अस्यां; धा-आधारे ल्युट् ङीप्], --धानिका [स्वार्थे कन्] a portable fire-pan, brazier. --परिपाचितं [तृ. त.] roasted food or meat. --पर्णं [अंगारमिव पर्णं यस्य] N. of a grove or forest. --(र्णः) [अस्त्यर्थे [] अच्] N. of Citraratha, king of the Gandharvas. [On one occasion, while he was sporting with his wife, he saw Kuntī with her five sons proceeding to the capital of Pāñcāla in disguise. He accosted them and asked them to tell him where they were going, or to fight. Arjuna accepted the challenge; but Aṅgāraparṇa finding Arjuna to be a very skilful warrior gave him a secret lore called chākṣuṣī (enabling one to see the smallest things) and took from him in return a lore called Agniśirāstra and became a friend of the Pāṇḍavas.] --पात्री --शकटी a portable fire-pan. --पुष्पः [अंगारमिव लोहितवर्णं पुष्पं यस्य सः] the plant इंगुदी. --मंजरी, --मंजी [अंगारा रक्तवर्णा मंजरी यस्याः] a shrub Cesalpinia Banducella (रक्तकरंजवृक्ष). --वल्लरी, --वल्ली [अंगारा इव रक्तफलत्वात् रक्ता] N. of various plants, करंज, भार्गी, गुंजा. --वेणुः [कर्म,] a sort of bamboo.
अंगारः --रं [अंग्-आरन् Uṇ. 3. 134] 1 Charcoal (whether heated or not); घृतकुंभसमा नारी तप्तांगारसमः पुमान्; उष्णो दहति चांगारः शीतः कृष्णायते करं H. 1. 80; त्वया स्वहस्तेनांगाराः कर्षिताः Pt. 1 you have ruined yourself with your own hands; cf. “to dig a mine under one's feet”; कुरुकुलांगार Ve. 6 destroyer or pest of the Kuru family. --2 The planet Mars. --3 A plant हितावली, ˚कुष्टकः हितावली. --4 N. of a prince who fought with king Māndhātṛ. --र a. Red, of a red colour. --रं Red colour. --Comp. --अवक्षेपणं [अंगारा अवक्षिप्यंते अनेन करणे ल्युट्] a vessel to throw or extinguish coals. --कारिन् a. [अंगारं करोति कृणिनि] one who prepares coal for sale. --कुष्ठकः [अंगारवर्णं कुष्ठमिव-कन्] N. of a plant हितावली. --धानी [अंगारा धीयंते अस्यां; धा-आधारे ल्युट् ङीप्], --धानिका [स्वार्थे कन्] a portable fire-pan, brazier. --परिपाचितं [तृ. त.] roasted food or meat. --पर्णं [अंगारमिव पर्णं यस्य] N. of a grove or forest. --(र्णः) [अस्त्यर्थे [] अच्] N. of Citraratha, king of the Gandharvas. [On one occasion, while he was sporting with his wife, he saw Kuntī with her five sons proceeding to the capital of Pāñcāla in disguise. He accosted them and asked them to tell him where they were going, or to fight. Arjuna accepted the challenge; but Aṅgāraparṇa finding Arjuna to be a very skilful warrior gave him a secret lore called chākṣuṣī (enabling one to see the smallest things) and took from him in return a lore called Agniśirāstra and became a friend of the Pāṇḍavas.] --पात्री --शकटी a portable fire-pan. --पुष्पः [अंगारमिव लोहितवर्णं पुष्पं यस्य सः] the plant इंगुदी. --मंजरी, --मंजी [अंगारा रक्तवर्णा मंजरी यस्याः] a shrub Cesalpinia Banducella (रक्तकरंजवृक्ष). --वल्लरी, --वल्ली [अंगारा इव रक्तफलत्वात् रक्ता] N. of various plants, करंज, भार्गी, गुंजा. --वेणुः [कर्म,] a sort of bamboo.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0020-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अङ्गार अस्त्री० अङ्ग--आरन् । अर्द्धदग्धे--अग्निसंक्रान्ते अग्निशून्ये वा (आङार) इति प्रसिद्धे काष्ठखण्डे । “घृत- कुम्भसमा नारी तप्ताङ्गारसमः पुमानिति” “ज्वलदङ्गार- सन्निभमिति” “अङ्गारे शतधौतेऽपि मालिन्यं नैव गच्छतीति” । “उष्णो दहति चाङ्गारः शीतः कृष्णायते करमिति” च पुरा० । “असौ वावादित्योऽग्निर्दिशो- ऽङ्गारा” इति छा०ब्रा० । “व्यङ्गारे भुक्तवज्जने” इति स्मृतिः । “अङ्गिरा अङ्गार” इति यजु० । “येऽस्याङ्गारा आसंस्तेऽङ्गिरसोऽभवन्निति” ऐत० ब्रा० । भौमग्रहे पु० रक्तवर्णे न० तद्वति त्रि० । पाशा० यत् अङ्गार्य्या स्त्री तत्सङ्घे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0079,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अङ्गारः, पुं, क्ली, (अगि + आरन् इदितो नुम्धातो- रिति नुम् ।) दग्धकाष्ठखण्डं । तत्तु निरग्नि साग्नि च । कयला आङ्गरा इति भाषा । तत्- पर्य्यायः । अलातं २ उल्मूकं ३ । इत्यमरः ॥ आलातं ४ उल्मूकं ५ । इति तट्टीका । (“घृतकुम्मसमा नारी तप्ताङ्गारसमः पुमान्” ।)
अङ्गारः, पुं, (रक्तं रक्तवर्ण्णमङ्गं यस्य स बहुव्रीहिः पृषोदरादित्वात् साधु ।) मङ्गलग्रहः । इति मेदिनी ॥ हितावली । इति वैद्यकं ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-015-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अंगार" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें