🕉️ 23 November 2026, Monday · 03:16:40 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

स्वस्ति
svasti
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
'स्वस्ति' — आशीर्वाद, कल्याण, पुण्य (3.3.256)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्वस्ति १ अव्य॰ [सं॰]
१. कल्याण हो । मंगल हो । (आशीर्वाद) ।
२. दान-स्वीकृति-परक वाक्य । विशेष—प्रायः दान लेने पर ब्राह्मण लोग 'स्वस्ति' कहते हैं, जिसका अभिप्राय होता है—दाता का कल्याण हो ।
स्वस्ति २ संज्ञा स्त्री॰
१. कल्याण । मंगल ।
२. पुराणनुसार ब्रह्मा की तीन स्त्रियों में से एक स्त्री का नाम । उ॰—ब्रह्मा कहँ जानत संसारा । जिन सिरज्यो जग कर विस्तारा । तिनके भवन तीनि रहैं इस्त्री । संध्या स्वस्ति और सावित्री ।—विश्राम (शब्द॰) ।
३. सुख ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्व्-अस्ति n. f. (nom. स्वस्ति, ˚तिस्; acc. स्वस्ति, ˚तिम्; instr. स्वस्ति, ˚त्या; dat. स्वस्तये; loc. स्वस्तौ; instr. स्वस्तिभिस्; also personified as a goddess, and sometimes as Kalā cf. स्वस्ति-देवी), well-being, fortune, luck, success, prosperity, RV.; VS.; ŚBr.; MBh.; R.; BhP.
स्व्-अस्ति (इ), ind. well, happily, successfully (also = ‘may it be well with thee! hail! health! adieu! be it!’ a term of salutation [esp. in the beginning of letters] or of sanction or approbation), RV.; &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1283,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्वस्ति ind. A particle meaning ‘may it be well with (one)’, ‘farewell,’ ‘hail’, ‘adieu’ (with dat.); स्वस्ति भवते Ś. 2; स्वस्त्यस्तु ते R. 5. 17; it is also used in expressing one's approbation; (often used at the beginning of letters). --Comp. --अयनं {1} a means of securing prosperity. {2} the averting of evil by the recitation of mantras or performance of expiatory rites. {3} the benediction of a Brāhmaṇa after presentation of offerings; प्रास्थानिकं स्वस्त्ययनं प्रयुज्य R. 2. 70. --दः, --भावः an epithet of Śiva. --मुखः {1} a letter. {2} a Brāhmaṇa. --. a bard; panegyrist. --वाचनं, --वाचनकं, --वाचनिकं {1} a religious rite preparatory to a sacrifice or any religious or solemn observance. {2} a complimentary or congratulatory present of flowers &c. to any one attended with good wishes and blessings. --वाच्यं congratulation, invoking blessings.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1161-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्वस्ति अव्य० सु--अस--क्तिच्, अस्तीति विभक्तिप्रतिरूपकम् अव्ययं प्रादि० वा । १ क्षेमे २ आशिषे ३ पुण्यादौ अमरः ४ स्वीकारसूचने च । एतद्योगे क्षेमादिलम्बन्धिनि चतुर्थी ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5386,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्वस्ति, व्य, (सु + अस् + “साबसेः ।” उणा ०४ । १८० । इति तिः । बहुलवचनात् न भूभावः ।) आशीः । क्षेमम् । (यथा, महाभारते । ३ । १६६ । १३ । “स्वस्ति पाप्नुहि कौन्तेय काम्यकं पुनराश्रमम् ॥” [] पुण्यादि । इत्यमरः । ३ । ३ । २४० ॥ आशी- राशीर्व्वादः । क्षेमं निरुपद्रवः । पुण्यं पाप- प्रक्षालनम् । एषु । आदिना मङ्गलादौ च स्वस्ति । स्थस्ति मङ्गलाशीर्व्वादपापनिर्णेजनादि- ष्विति भागुरिः । इति भरतः ॥ दानस्वीकार- मन्त्रः । यथा, “ओमित्युक्त्वा प्रतिगृह्य स्वस्ती- त्युक्त्वा सावित्रीं पठित्वा कामस्तुतिं पठेत् ॥” इति शुद्धितत्त्वम ॥ तद्योगे चतुर्थी स्यात् । यथा, -- “स्वाहाग्नये स्वधा पित्रे स्वस्ति धात्रे नमः सते ॥” इति मुग्धबोधव्याकरणत् ॥ (स्त्रीलिङ्गेऽपि दृश्यते । यथा, भागवते । ४ । २४ । ३३ । “जितं त आत्मविष्ठुर्य्य स्वस्तये स्वस्तिरस्तु मे । भवता राधसा राद्धं सर्व्वस्मा आत्मने नमः ॥” तथा च वाजसनेयसंहितायाम् । १३ । १९ । “अम्बिष्ट्वाभिपातु मह्या स्वस्त्था छर्दिषा शन्त- मेन ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-489-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬