🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:47:26 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वैद्य
vaidya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वैद्य १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पंडित । विद्वान् ।
२. वह जो आयुर्वेद का ज्ञाता हो और उसके अनुसार रगियों की चिकित्सा आदि करता हो । भिषक् । चिकित्सक ।
३. वासक वृक्ष । अड़ूसा ।
४. एक जाति जो प्रायः बंगाल में पाई जाती है । इस जाति के लोग अपने आपकी 'अंबष्ठसंतान' कहते हैं । दे॰ 'अंबष्ठ-३' ।
५. एक जाति जिसकी उत्पत्ति शूद्र पिता और वैश्य माता से कही गई है (को॰) ।
६. एक ऋषि (को॰) ।
वैद्य २ वि॰ [वि॰ स्त्री॰ वैद्यी]
१. वेद संबंधी । वेद का ।
२. आयुर्वेद संबंधी (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वैद्य mfn. (fr. विद्या, and in some meanings fr. वेद) versed in science, learned, ĀśvGṛ.; Kāty.; Mn. &c.
relating or belonging to the Vedas, conformable to the V˚s, Vedic, W.
medical, medicinal, practising or relating to medicine, W.
w.r. for वेद्य, MBh.
वैद्य m. a learned man, Pandit, W.
follower of the Vedas or one well versed in them, ib.
an expert (versed in his own profession, esp. in medical science), skilled in the art of healing, a physician (accounted a mixed caste), MBh.; Kāv. &c.
Gendarussa Vulgaris, L.
N. of a Ṛṣi, MBh. (w.r. for रैभ्य)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1022,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वैद्य a. (द्यी f.) 1 Relating to the Vedas, spiritual. --2 Relating to medicine, medical. --द्यः [विद्या अस्त्यस्य अण्] 1 A learned man, [] scholar, doctor. --2 A medical man, physician. वैद्ययत्नपरिभाविनं गदं न प्रदाप इव वायुमत्यगात् R. 19. 53; वैद्यानामातुरः श्रेयान् Subhāṣ. --3 A man of the medical caste, supposed to be one of the mixed classes; (the offspring of a Brāhmaṇa by a Vaiśya woman). --4 A man of a lower mixed tribe (the offspring of a Śūdra father by Vaiśya mother). --Comp. --क्रिया a doctor's profession, practice of medicine. --नाथः {1} N. of Dhanvantari. {2} of Śiva.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1014-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वैद्य पु० विद्याऽस्त्यस्य अण् । १ पण्डिते “नाविद्यानान्तु वैद्येन देयं विद्याधनात् क्वचित्” दायभा० । २ भिषजि अमरः । तदुपकारके ३ वासकवृक्षे च शब्दच० । वैद्योत्पत्तिश्च “वैद्योऽश्विनीकुमारेण जातश्च विप्रयोषिति । वैद्यवी- र्य्येण शूद्रायां बभूवुर्बहवो जनाः । ते च ग्रामगुण- ज्ञाश्च मन्त्रोषधिपरायणाः । तेभ्यश्च जाताः शूद्रायां ते व्यालग्राहिणो भुवि” । शौनक उवाच “कथं ब्रा- ह्मणपत्न्यान्तु सूर्य्यपुत्रोऽश्विनीसुतः । अहो केन विपा- केन वीर्य्याधानं चकार सः” । सौतिरुवाच “गच्छन्तीं तीर्थयात्रायां ब्राह्मणीं रविनन्दनः । ददर्श कामुकीं कान्तः पुष्पोद्याने मनोहरे । तया निवारितो यत्नात् बलेन बलवान् सुरः । अतीव सुन्दरीं दृष्ट्वा वीर्य्यातानं चकार सः । द्रुतं तत्याज गर्भं सा पुष्पाद्याने ममोरमे [] सद्यो बभूव पुत्रश्च तप्तकाञ्चनसन्निमः । सपुत्रा स्वा- मिनो गेहं जगाम व्रीडिता तदा । स्वामिनं कथया- मास यस्माद्दैवादिसङ्कटम् । विप्रोरोषेण तत्याज तञ्च पुत्रं स्वकामिनीम् । सरिद् बभूव योगेन सा च गोदा- वरी स्मृता । पुत्रं चिकित्साशास्त्रञ्च पाठयामास य- त्नतः । नानाशिल्पञ्च शस्त्रञ्च स्वयं स रविनन्दनः । विप्रश्च ज्योतिर्गणनात् वेदनाच्च निरन्तरम् । वेदधर्मप- रित्यक्तो बभूव गणको भुवि” । ब्रह्मवै० पु० १० अ० । नरकभोगान्ते वैद्यजन्म यथा “यः करोत्यपहारञ्च देव ब्राह्मणयोर्धनम् । पातयित्वा स्वपुरुषान् दश पूर्वान् दशा परान् । स्वयं याति च धूमान्धं धूमध्वान्तसम- न्वितम् । धूमक्लिष्टो धूमभोगी वसेत्तत्र चतुर्युगम् । ततो मूषिकजातिश्च शतजन्मानि भारते । ततो नाना- विधाः पक्षिजातयः कृमिजातयः । ततो नानाविधाः वृक्षजातयश्च ततो नरः । भार्य्याहीनो वंशहीनः शवरो व्याधिसंयुतः । ततो भवेत् स्वर्णकारः स सुवर्णवणिक् ततः । ततो जवनसेवी च ब्राह्मणो गणकस्ततः । विप्रो दैवज्ञोपजीवी वैद्यजीवी चिकित्सकः” । “लाक्षालोहादिव्यापारी रसादिविक्रयी च यः । स- याति नागवेष्टञ्च सर्पैर्वेष्टित एव च । वसेत् सलोममा- नाव्द तत्रैव नागदंशितः । ततो भवेत् स गणकी वैद्यश्च सप्तजन्मसु । गोपश्च कर्मकारश्च रङ्गकारस्ततः शुचिः” । ब्र- ह्मवै० पु० २८ अ० । राजवैद्यस्य लक्षणं यथा “परं पार- ङ्गतो यः स्यादष्टाङ्गे तु चिकित्सिते । अनाहार्य्यः स वैद्यः स्याद्धर्मात्मा च कुलोद्गतः । प्राणावार्य्यः स वि- ज्ञेयो वचनं तस्य भूभुजः । राजन्! राज्ञा सदा कार्य्यं यथाकार्य्यं पृथग्जनैः” । मात्स्ये १८९ अ० । “चि- कित्सां कुरुते यस्तु स चिकित्सक उच्यते । स च यादृक् समीचीनस्तादृशोऽपि निगद्यते । तत्त्वा- धिगतशास्त्रार्थो दृष्टकर्मा स्वयं कृती । लघुहस्तः शुचिः शूरः स्वच्छोपस्करभेषजः । प्रत्युत्पन्नमतिर्धीमान् व्यव- सायी प्रियंवदः । सत्यधर्मपरोयश्च वैद्य ईदृक् प्रशस्यते” । दृष्टकर्मा दृष्टा परेण कृता चिकित्सा येन सः । स्वयं कृती स्वयं चिकित्साकुशलः । लघुहस्तः सिद्धिमद्धस्तः । निषिद्धवैद्यो यथा “कुचेलः कर्कशः स्तब्धः ग्रामीणः स्व- यमागतः । पञ्च वैद्या न पूज्यन्ते धन्वन्तरिसमा अपि” । वर्कशः अपियवादी । स्तब्धः साभिमानः । ग्रामीणः व्यवहाराचतुरः । अथ वैद्यस्य कर्म आह “व्याधेस्तत्त्व- [] परिज्ञानं वेदनायाश्च निग्रहः । एतद्वैद्यस्य वैद्यत्वं न वैद्यः प्रभुरायुषः” भावप्र० “सत्यत्रेताद्वापरेषु युगेषु ब्रा- ह्मणाः किल । ब्रह्मक्षत्रियविट्शूद्रकन्यका उपयेमिरे । तत्र वैश्यसुतायां ये जज्ञिरे तनया अमी । सर्वे ते मुनयः ख्याता वेदवेदाङ्गपारगाः । तेषां मुख्योऽमृताचार्य्य- स्तस्थावम्बाकुले हि यत् । अम्बष्ठ इत्यसाव्क्तस्ततो जाति प्रवर्त्तनाद् । परे सर्वेऽपि चाम्बष्ठा वैश्याब्राह्मणस- म्भवाः । जननीतो जनुर्ल
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
वैद्यकवैद्यकग्रन्थपत्त्रवैद्यकपरिभाषावैद्यकप्रयोगामृतवैद्यकयोगचन्द्रिकावैद्यकरत्नावलीवैद्यकल्पतरुवैद्यकल्पद्रुमवैद्यकशास्त्रवैद्यकशास्त्रवैष्णववैद्यकसंग्रहवैद्यकसर्वस्ववैद्यकसारवैद्यकसारसंग्रहवैद्यकानन्तवैद्यकुतूहलवैद्यकुलतत्त्ववैद्यकौस्तुभवैद्यक्रियावैद्यगङ्गाधरवैद्यगदाधरवैद्यचन्द्रोदयवैद्यचिन्तामणिवैद्यचिकित्सावैद्यजीवदासवैद्यजीवनवैद्यत्रिंशट्टीकावैद्यत्रिविक्रमवैद्यदर्पणवैद्यधन्यवैद्यनयबोधिकावैद्यनरसिंहसेनवैद्यनाथवैद्यनाथकविवैद्यनाथगाडगिलवैद्यनाथतीर्थवैद्यनाथदीक्षितवैद्यनाथदीक्षितीयवैद्यनाथदेवशर्मन्वैद्यनाथपायगुण्ड
🔁 जिनके अर्थ में "वैद्य" आता है (19)
चिकित्सक रोग दूर करने का उपाय करने— वाला । वैद्यभिषज् वैद्य । दे॰ 'भिषक'रोगशांतक वैद्य । हकीमबैद चिकित्साशास्त्र का जाननेवाला पुरुष । वैद्यगदहा रोग हरनेवाल; वैद्य । चिकित्सकतबीब वैद्य । चिकित्सक । हकीमनायत वैद्यरोजज्ञ चिकित्सक । वैद्य । हकीमअंगदकार वैद्य । चिकित्सकगदशत्रु वैद्य । चिकित्सकदिरमानी वैद्य । चिकित्सक । इलाज करनेवालाजायु औषध । दवावैद्यक वह शास्त्र जिसमें रोगों के निदान और चिकित्सा आदि का विवेचन हो । चिकित्…जीवद जीवनदाताचतुष्पद चार पैरोंवाला जीव या पशु । चौपाया । यौ॰—चतुष्पदवैकृतरोगहारी वह जो रोग का हरण करे । व्याधि दुर करनेवालाप्राणपति आत्माओषधिधर चंद्रमाडाक्टर आचार्य । अध्यापक । विद्वान्
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें