🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:22:40 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वैद्यक
vaidyaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वैद्यक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह शास्त्र जिसमें रोगों के निदान और चिकित्सा आदि का विवेचन हो । चिकित्साशास्त्र । आयुर्वेद । विशेष दे॰ आयुर्वेद ।
२. वैद्य । चिकित्सक (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वैद्यक mfn. medical, MW.
वैद्यक m. a physician, Śṛṅgār.
वैद्यक n. the science of medicine, Suśr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1022,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वैद्यकः A doctor, physician. --कं The science of medicine.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1014-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वैद्यक न० वैद्यं चिकित्सकमधिकृत्य कृतो ग्रन्थः कन् । आयुर्वेदे “ऋग्यजुःसामाथर्वाख्यान् दृष्ट्वा वेदान् प्रजापतिः । विचिन्त्य तेषामर्थञ्चैवायुर्वेदं चकार सः । कृत्वा तु प- ञ्चमं वेदं भास्कराय ददौ विभुः । स्वतन्त्रां संहितां तस्माद् भास्करश्च चकार सः । भास्करश्च स्वशिष्येभ्य आयुर्वेदं स्वसंहिताम् । प्रददौ पाठयामास ते चक्रुः संहितास्ततः । तेषां नामानि विदुषां तन्त्राणि तत्कृ- तानि च । व्याधिप्रणाशवीजानि साध्वि! मत्तो निशा- मय । धनन्तरिर्दिवोदासः काशीराजस्तथाश्विनौ । न- कुलः सहदेवार्की च्यवो जनको बुधः । जाबालो जाजलिः पैलः कवथोऽगस्त्य एव च एते वेदाङ्गवेदज्ञाः षोडश व्याधिनाशकाः । चिकित्सातत्त्वविज्ञानं नाम तन्त्रं मनोरमम् । धन्वन्तरिश्च भववांश्चकार प्रथमे सति! । चिकित्सादर्पणं नाम दिवोदासश्चकार सः । चिकित्साकौनुदीं दिव्यां काशीराजश्चकार सः । चि- कित्सासारतन्त्रञ्च भ्रमघ्नं चाश्विनीसुतौ । तन्त्रं वैद्यक सर्वस्वं नकुलश्च चकार सः । चकार सहदेवश्च व्याधि- सिन्धुविमर्दनम् । ज्ञानार्णवं महातन्त्रं यमराजश्चकार सः । च्यवनो जीवदानञ्च चकार भगवानृषिः । च- कार जनको योगी वैद्यसन्देहमञ्जनम् । सर्वसारं चन्द्रसुतो जावालस्तन्त्रसारकम् । वेदाङ्गसारं तन्त्रञ्च चकार जाजलिर्मुनिः । पैलो निदानं कवथस्तन्त्रं सर्वधरं परम् । द्वैधनिर्णयतन्त्रञ्च चकार कुम्भसम्भवः । चिकित्साशास्त्रवीजानि तन्त्राण्येतानि षोडश । व्या- धिप्रणाशवीजानि वलाधानकराणि च । मथित्वा [] ज्ञानमन्थानैरायुर्वेदपयोनिधिम् । ततस्तन्त्राण्युदहरन् नवनीतानि कोविदाः । एतानि क्रमशो दृष्ट्वा दिव्यां भास्करसंहिताम् । आयुर्वेदसर्ववीजं सर्वं जानामि सुन्दरि!” ब्रह्मवै० पु० १६ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4975-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वैद्यकं, क्ली, आयुर्व्वेदः । चिकित्साशास्त्रम् । यथा, -- “यस्य व्याकरणे वरेण्यघटनास्फीताः प्रबन्धा दश प्रख्याता नव वैद्यकेऽपि तिथिनिर्द्धारार्थमेको- ऽद्भुतः । साहित्ये त्रय एव भागवततत्त्वोक्तौ त्रयस्तस्य भु- व्यन्तर्व्वाणि शिरोमणेरिह गुणाः के के न लोकोत्तराः ॥” इति मुग्धबोधव्याकरणशेषे वोपदेवप्रशंसा- श्लोकः ॥ * ॥ तच्छास्त्रकृन्नामानि यथा, -- “ऋग्यजुःसामाथर्व्वाख्यान् दृष्ट्वा वेदान् प्रजा- पतिः । विचिन्त्य तेषामर्थञ्चैवायुर्व्वेदं चकार सः ॥ कृत्वा तु पञ्चमं वेदं भास्कराय ददौ विभुः । स्वतन्त्रसंहितां तस्माद्भास्करश्च चकार सः ॥ भास्करश्च स्वशिष्येभ्य आयुर्व्वेदं स्वसंहिताम् । प्रददौ पाठयामास ते चक्रुः संहितास्ततः ॥ तेषां नामानि विदुषां तन्त्राणि तत्कृतानि च । व्याधिप्रणाशबीजानि साध्वि मत्तो निशामय ॥ धन्वन्तरिर्दिवोदासः काशीराजस्तथाश्विनौ । नकुलः सहदेवोऽर्किश्च्यवनो जनको बुधः ॥ जावालो जाजलिः पैलः कवथोऽगस्त्य एव च । एते वेदाङ्गवेदज्ञाः षोडश व्याधिनाशकाः ॥ * ॥ चिकित्सातत्त्वविज्ञानं नाम तन्त्रं मनोरमम् । धन्वन्तरिश्च भगवांश्चकार प्रथमे सति ! ॥ चिकित्सादर्पणं नाम दिवोदासश्चकार सः । [] चिकित्साकौमुदीं दिव्यां काशीराजश्चकार सः ॥ चिकित्सासारतन्त्रञ्च भ्रमघ्नं चाश्विनीसुतौ । तन्त्रं वैद्यकसर्व्वस्वं नकुलश्च चकार सः ॥ चकार सहदेवश्च व्याधिसिन्धुविमर्द्दनम् । ज्ञानार्णवं महातन्त्रं यमराजश्चकार सः ॥ च्यवनो जीवदानञ्च चकार भगवानृषिः । चकार जनको योगी वैद्यसन्देहभञ्जनम् ॥ सर्व्वसारं चन्द्रसुतो जावालस्तन्त्रसारकम् । वेदाङ्गसारं तन्त्रञ्च चकार जाजलिर्मुनिः ॥ पैलो निदानं कवथस्तन्त्रं सर्व्वधरं परम् । द्वैधनिर्णयतन्त्रञ्च चकार कुम्भसम्भवः ॥ चिकित्साशास्त्रबीजानि तन्त्राण्येतानि षोडश । व्याधिप्रणाशबीजानि बलाधानकराणि च ॥ मथित्वा ज्ञानमन्थानैरायुर्व्वेदपयोनिधिम् । ततस्तन्त्राण्युज्जहरुर्नवनीतानि कोविदाः ॥ एतानि क्रमशो दृष्ट्वा दिव्यां भास्करसंहिताम् । आयुर्व्वेदं सर्व्वबीजं सर्व्वं जानामि सुन्दरि ! ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते ब्रह्मखण्डे १६ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-516-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वैद्यक" आता है (16)
चतुरम्ल अलमबेत, इमली, जँबीरी और कागजी नीबू, इन चार खटाइयों का समूह ।—(वैद्यक)कौंभ सौ बरस का पुराना घी, जो बहुत गुणकारी समझा जाता है । — (वैद्यक)रसबंधन शरीर के अंतर्गत नाड़ी के एक अंश का नाम । (वैद्यक)लौहासव एक प्रकार का आसव जो लोहे के योग से बनाया जाता है । (वैद्यक)रससंस्कार पारे के मुर्च्छन, बंधन, मारण आदि अठारह प्रकार के संस्कार । (वैद्यक)तबावत चिकित्सा । वैद्यकभैरवांजन आँखों में लगाने का एक प्रकार का अंजन । (वैद्यक)रोचकद्धय विट लवण और सैंधव लवण । (वैद्यक)विशाखपत्र बालकों को होनेवाला एक प्रकार का रोग । (वैद्यक)विच्युत जो कटकर अथवा और किसी प्रकार इधर उधर गिर पड़ा होवडिश बंसी जिसमें मछली फँसाई जाती है । कँटियास्थगिका पान, सुपारी, चूना, कत्था आदि रखने का डिब्बा । पनडब्बा । पानदान । तांबू…चतुर्बीज दे॰ 'चतुर्वीज'चतुरिंद्रिय चार इंद्रियोंवाले जीव । विशेष—प्राचीन काल के भारतवासी मक्खी, भौंरे, सा…टका चाँदी का एक पुराना सिक्का । रुपयाविकल्पसंप्राप्ति वातादि दोषों की मिश्रित अवस्था में प्रत्येक के अंशांश की कल्पना करना ।…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें