🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:43:38 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

तत्पर
tatpara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
लगन वाला (3.1.9) प्रसित · आसक्त
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तत्पर १ वि॰ [सं॰] [संज्ञा तत्परता]
१. जो कोई काम करने के लिये तैयार हो । उद्यत । मुस्तैद । सन्नद्ध ।
२. निपुण ।
३. चतुर । होशियार ।
४. उसके बाद का (को॰) ।
तत्पर २ संज्ञा पुं॰ समय का एक बहुत छोटा मान । एक निमेष का तीसवाँ भाग ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तत्—पर mf(आ)n. following that or thereupon, Megh.
having that as one's highest object or aim, totally devoted or addicted to, attending closely to, eagerly engaged in (loc. [Pāṇ. vi, 2, 66, Kāś.; Pārśvan.] or generally in comp.), ŚvetUp. i, 7; Mn.; Yājñ.; MBh. &c.
तत्—पर m. 1/30 of an eye's twinkle, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (433,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तत्पर त्रि० तत्परमुत्तमं यस्य । १ तद्गते, २ तदासक्ते च अमरः । ५ त० । तस्मात् परे ३ वस्तुनि च । परता च कालिकी दैशिकी च । तत्र कालिकी “परश्वस्तत्परे- ऽहनि” अमरः दैशिकी । “गण्डौ कपोलौ तत्परे हनू” अमरः । “परः पूर्वेण सङ्गुण्यस्ततत्परस्तेन तेन च” लीला० । “अक्ष्णोर्निमेषस्य स्वराम(३०)भागः स तत्परस्त- च्छतभाग उक्तः” सि० शि० निमेषस्य त्रिंशद्भागा- त्मके ४ सूक्ष्मकालभेदे पु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3212,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तत्परः, त्रि, (सः परोऽस्य । यद्बा, तदेव परं सर्व्वो- त्तममस्य ।) आसक्तः । इत्यमरः । ३ । १ । ९ ॥ (यथा, भागवते । ४ । १५ । ६ । “एष साक्षाद्धरेरंशो जातो लोकरिरक्षया । इयञ्च तत्परा हि श्रीरनुजज्ञेऽनपायिनी ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-582-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तत्पर" आता है (22)
उद्यत तैयार । तत्पर । प्रस्तुत । मुस्तैद । उतारूप्रवृत्त प्रवृत्तिविशिष्ट । किसी बात की ओर झुका हुआ । रत । तत्पर । लगा हुआ । जै…लीन तत्पर । नियुक्तअप्रलंब फुर्तीला । संनद्ध । तत्परउद्युक्त उद्योग में रत । तत्पर । तैयार । मुस्तैदसंयत्त तत्पर । तैयार । उद्यतनिरालस्य जिसमें आलस्य न हो । तत्पर । फुरतीला । चुस्तआमादा उद्यत । तत्पर । उतारू । तैयार । संनद्धउतारू उद्यत । तत्पर । सन्नद्ध । तैयार । मुस्तैद । जैसे, इतनी ही सी बात के लि…मुहैया तैयार । तत्पर । प्रस्तुतचुस्त कसा हुआ । जो ढोला न हो । संकुचित । जैसे,—यह अंगा बहुत चुस्त हैनिष्ठ स्थित । ठहरा हुआपरायण गत । गया हुआसंशित सान पर चढ़ाया हुआ । तेज किया हुआ । चोखा या तीखा किया हुआ । टेया हुआ । …अभिमुख सामने । संमुख । समक्षआविष्ट आवेश में आया हुआअवस्थित उपस्थित । विद्यमान । मौजूदव्यवसित जिसका अनुष्ठान किया गया हो व्यवसाय किया हुआतैयार जो काम में आने के लिये बिलकुल उपयुक्त हो गया हो । सब तरह से दुरुस्त या…परायन पु वि॰कटिबद्ध कमर बाँधे हुएअनिवर्ती वापस न न लौटनेवाला
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें