🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:01:42 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उद्यत
udyata
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
उठाया (शस्त्र) (3.1.88) उद्गूर्ण
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उद्यत १ वि॰ [सं॰]
१. तैयार । तत्पर । प्रस्तुत । मुस्तैद । उतारू । उ॰—प्रजा काजे राजा नित सुकृत पर उद्यत रहै ।—शकुंतला पृ॰ १५४ । यौ॰.—वधोद्यत । गमनोद्यत ।
२. उठाया हुआ । ताना हुआ ।
३. शिक्षित । अनुशासित (कों) ।
४. श्रम करनेवाला । परिश्रमी (कों) ।
उद्यत २ संज्ञा पुं॰
१. संगीत में ताल ।
२. अध्याय । परिच्छेद । उल्लास (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उद्-यत mfn. raised, held up, elevated, high, MBh.; R.; BhP.; Ragh.; Kathās. &c.
hold out, offered, presented, RV.; AV.; MBh.; R.; BhP. &c.
undertaken, commenced, begun, R.
undertaking, commencing
ready or eager for
prepared, intent on
trained, exercised, disciplined
active, persevering, labouring diligently and incessantly (with dat. or loc. or inf. or without any object), MBh.; R.; Kathās.; Ragh.; Yājñ.; MārkP.; Rājat. &c.
उद्-यत m. a kind of time (in music), L.
a section, division of a book, chapter.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (190,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उद्यत p. p. 1 Raised, lifted up; उद्यतेष्वपि शस्त्रेषु H. 3. 15; so ˚असिः, ˚पाणिः &c. --2 Persevering, diligent, active. --3 Bent, drawn (as a bow); Ki. 1. 21. --4 Ready, prepared, on the point of, eager, bent or intent on, engaged in; with dat., loc., inf., or usually in comp; अनर्थायोद्यता Rām.; उद्यतः स्वेषु कर्मसु R. 17. 61; हंतुं स्वजनमुद्यताः Bg. 1. 45; पक्षच्छेदोद्यतं शक्रं R. 4. 40; जय˚, वध˚ &c. --5 Trained, disciplined. --तः 1 Time (in music). --2 A section, chapter, or any such division of a book.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0310-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उद्यत त्रि० उद् + यम--कर्त्तरि--क्त । १ उद्यमयुक्ते कृतोद्यमे “आततायी बधोद्यतः” अमरः । भावे क्त । २ उद्यमे न० । यमेर्नियमनार्थत्वे कर्मणि क्त । ३ उत्तोलिते ४ उद्यमिते “प्रवृक्तस्तेज उद्यत आश्विनः” यजु० ३९, ५ । “उद्यम्यते इत्युद्यतः” वेददी० । “पर्य्यायोद्यतकार्म्मुकौ” रघुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1183,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उद्यतं, त्रि, (उत् + यम + क्त ।) उत्तोल्यधृतवस्त्रादि । उद्यतशस्त्रादि । तत्पर्य्यायः । उद्गूर्णं २ ॥ इत्यमरः ॥ (यथा, रघुवंशे । ४ । १६ । “प्रजार्थसाधने तौ हि पर्य्यायोद्यतकार्म्मुकौ” ॥)
उद्यतः, पुं, (उत् + यम + क्त ।) ग्रन्थपरिच्छेदः । इति जटाधरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-242-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उद्यत" आता है (19)
तत्पर जो कोई काम करने के लिये तैयार हो । उद्यत । मुस्तैद । सन्नद्धसंयत्त तत्पर । तैयार । उद्यतआमादा उद्यत । तत्पर । उतारू । तैयार । संनद्धसंशित सान पर चढ़ाया हुआ । तेज किया हुआ । चोखा या तीखा किया हुआ । टेया हुआ । …अभिमुख सामने । संमुख । समक्षउत्कंठ ऊपर गर्दन किए हुएउद्दित पु वि॰ दे॰उन्मुख ऊपर मुँह किए । ऊपर ताकता हुआप्रवृत्त प्रवृत्तिविशिष्ट । किसी बात की ओर झुका हुआ । रत । तत्पर । लगा हुआ । जै…प्रस्तुत जिसकी स्तुति या प्रशंसा की गई होव्यवसित जिसका अनुष्ठान किया गया हो व्यवसाय किया हुआसंसिद्ध पूर्णतया संपन्न । अच्छी तरह किया हुआसमुत्थित एक साथ उठा हुआ । जैसे,—समुत्थित धूलिसन्नद्ध बँधा हुआ । कसा या जकड़ा हुआसन्निहित एक साथ या पास रखा हुआमदद करना । जैसे,—कोई किसी की विपति में नहीं खडा़ होता । (२) किसी चुनाव में…टिचन अं॰तैयार जो काम में आने के लिये बिलकुल उपयुक्त हो गया हो । सब तरह से दुरुस्त या…कटिबद्ध कमर बाँधे हुए
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें