🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:06:56 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उद्यत

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उद्यत

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उद्यत

अर्थ: उठाया हुआ, ऊँचा किया हुआ

संस्कृत: पर्याय: उद्गूर्ण

व्युत्पत्ति: उद्+यम्+क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उद्यत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. उद्यत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. यत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उत् + यत् + अच्
  4. यत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उत् + यत् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उद्यत (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउद्यतःउद्यतौउद्यताः
द्वितीयाउद्यतम्उद्यतौउद्यतान्
तृतीयाउद्यतेनउद्यताभ्याम्उद्यतैः
चतुर्थीउद्यतायउद्यताभ्याम्उद्यतेभ्यः
पञ्चमीउद्यतात् / उद्यताद्उद्यताभ्याम्उद्यतेभ्यः
षष्ठीउद्यतस्यउद्यतयोःउद्यतानाम्
सप्तमीउद्यतेउद्यतयोःउद्यतेषु
सम्बोधनहे उद्यतहे उद्यतौहे उद्यताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उद्यत
उद्यत
udyata
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
उठाया (शस्त्र) (3.1.88) उद्गूर्ण
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उद्यत १ वि॰ [सं॰]
१. तैयार । तत्पर । प्रस्तुत । मुस्तैद । उतारू । उ॰—प्रजा काजे राजा नित सुकृत पर उद्यत रहै ।—शकुंतला पृ॰ १५४ । यौ॰.—वधोद्यत । गमनोद्यत ।
२. उठाया हुआ । ताना हुआ ।
३. शिक्षित । अनुशासित (कों) ।
४. श्रम करनेवाला । परिश्रमी (कों) ।
उद्यत २ संज्ञा पुं॰
१. संगीत में ताल ।
२. अध्याय । परिच्छेद । उल्लास (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उद्-यत mfn. raised, held up, elevated, high, MBh.; R.; BhP.; Ragh.; Kathās. &c.
hold out, offered, presented, RV.; AV.; MBh.; R.; BhP. &c.
undertaken, commenced, begun, R.
undertaking, commencing
ready or eager for
prepared, intent on
trained, exercised, disciplined
active, persevering, labouring diligently and incessantly (with dat. or loc. or inf. or without any object), MBh.; R.; Kathās.; Ragh.; Yājñ.; MārkP.; Rājat. &c.
उद्-यत m. a kind of time (in music), L.
a section, division of a book, chapter.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (190,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उद्यत p. p. 1 Raised, lifted up; उद्यतेष्वपि शस्त्रेषु H. 3. 15; so ˚असिः, ˚पाणिः &c. --2 Persevering, diligent, active. --3 Bent, drawn (as a bow); Ki. 1. 21. --4 Ready, prepared, on the point of, eager, bent or intent on, engaged in; with dat., loc., inf., or usually in comp; अनर्थायोद्यता Rām.; उद्यतः स्वेषु कर्मसु R. 17. 61; हंतुं स्वजनमुद्यताः Bg. 1. 45; पक्षच्छेदोद्यतं शक्रं R. 4. 40; जय˚, वध˚ &c. --5 Trained, disciplined. --तः 1 Time (in music). --2 A section, chapter, or any such division of a book.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0310-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उद्यत त्रि० उद् + यम--कर्त्तरि--क्त । १ उद्यमयुक्ते कृतोद्यमे “आततायी बधोद्यतः” अमरः । भावे क्त । २ उद्यमे न० । यमेर्नियमनार्थत्वे कर्मणि क्त । ३ उत्तोलिते ४ उद्यमिते “प्रवृक्तस्तेज उद्यत आश्विनः” यजु० ३९, ५ । “उद्यम्यते इत्युद्यतः” वेददी० । “पर्य्यायोद्यतकार्म्मुकौ” रघुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1183,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उद्यतं, त्रि, (उत् + यम + क्त ।) उत्तोल्यधृतवस्त्रादि । उद्यतशस्त्रादि । तत्पर्य्यायः । उद्गूर्णं २ ॥ इत्यमरः ॥ (यथा, रघुवंशे । ४ । १६ । “प्रजार्थसाधने तौ हि पर्य्यायोद्यतकार्म्मुकौ” ॥)
उद्यतः, पुं, (उत् + यम + क्त ।) ग्रन्थपरिच्छेदः । इति जटाधरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-242-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उद्यत" आता है (19)
तत्पर जो कोई काम करने के लिये तैयार हो । उद्यत । मुस्तैद । सन्नद्धसंयत्त तत्पर । तैयार । उद्यतआमादा उद्यत । तत्पर । उतारू । तैयार । संनद्धसंशित सान पर चढ़ाया हुआ । तेज किया हुआ । चोखा या तीखा किया हुआ । टेया हुआ । …अभिमुख सामने । संमुख । समक्षउत्कंठ ऊपर गर्दन किए हुएउद्दित पु वि॰ दे॰उन्मुख ऊपर मुँह किए । ऊपर ताकता हुआप्रवृत्त प्रवृत्तिविशिष्ट । किसी बात की ओर झुका हुआ । रत । तत्पर । लगा हुआ । जै…प्रस्तुत जिसकी स्तुति या प्रशंसा की गई होव्यवसित जिसका अनुष्ठान किया गया हो व्यवसाय किया हुआसंसिद्ध पूर्णतया संपन्न । अच्छी तरह किया हुआसमुत्थित एक साथ उठा हुआ । जैसे,—समुत्थित धूलिसन्नद्ध बँधा हुआ । कसा या जकड़ा हुआसन्निहित एक साथ या पास रखा हुआमदद करना । जैसे,—कोई किसी की विपति में नहीं खडा़ होता । (२) किसी चुनाव में…टिचन अं॰तैयार जो काम में आने के लिये बिलकुल उपयुक्त हो गया हो । सब तरह से दुरुस्त या…कटिबद्ध कमर बाँधे हुए

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उद्यतउद्यत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: उद्यत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | यत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उत् + यत् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उद्यत 📚 ➤ उठाया हुआ, ऊँचा किया हुआ
संस्कृत: पर्याय: उद्गूर्ण

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उद्यत 📚तैयार । तत्पर । प्रस्तुत । मुस्तैद । उतारू🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
उद्यत
उत्थित (३.३.९२) — बढ़ता, उत्पन्न

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • उद्यत: उद्+यम्+क्त (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें