🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:42:29 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अभिमुख
abhimukha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अभिमुख १ क्रि॰ वि॰ [सं॰] सामने । संमुख । समक्ष ।
अभिमुख २ वि॰ [सं॰]
१. प्रवृत्त । तत्पर । उद्यत । संनद्ध ।
२. ओर । तरफ ।
३. निकट होना । पहुँचने के करीब होना ।
४. अनुकूल [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभि-मुख mf(ई, rarely आ)n. with the face directed towards, turned towards, facing (with acc. dat. gen.; or ifc.)
(ifc.) going near, approaching (as यौवनाभिमुखी, ‘approaching puberty, marriageable’, Pañcat.)
(ifc.) disposed to, intending to, ready for
taking one's part, friendly disposed (with gen. or instr.), R.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (67,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभिमुख a. (खी f.) [अभिगतं मुखं यस्य P. VI. 2. 185] 1 With the face turned or directed towards, in the direction of, towards, turned towards, facing; अभिमुखे मयि संहृतमीक्षितं Ś. 2. 11; ˚खा शाला Sk.; गच्छन्नभिमुखो वह्नौ नाशं याति पतंगवत् Pt. 1. 237; with the acc.; राजानमेवाभिमुखा निषेदुः; पंपामभिमुखो यंयौ Rām.; Bg. 11. 28; K. 264; sometimes with dat., or gen. or loc.; आश्रमायाभिमुखा बभूवुः Mb.; यस्ते तिष्ठेदभिमुखे रणे Rām.; मय्यभिमुखीभूय Dk. 124; also in comp.; शकुंतलाभिमुखो भूत्वा Ś. 1 turning towards Ś.; Ku. 3. 75, 7. 9. --2 Coming or going near, approaching, near or close at hand; अभिमुखीष्विव वांछितसिद्धिषु व्रजति निर्वृतिमेकपदे मनः V. 2. 9; यौवनाभिमुखी संजज्ञे Pt. 4; R. 17. 40. --3 Disposed or intending to, inclined to; ready for, about (to do something), in comp.; चंद्रापीडाभिमुखहृदया K. 198, 233; अस्ताभिमुखे सूर्ये Mu. 4. 19; प्रसादाभिमुखो वेधाः प्रत्युवाच दिवौकसः Ku. 2. 16; 5. 60; U. 7. 4, Māl. 10. 13; कर्मण्यभिमुखेन स्थेयं Dk. 89; अनभिमुखः सुखानां K. 45; प्रातः प्रयाणाभिमुखाय तस्मै R. 5. 29; निद्रा चिरेण नयनाभिसुखी बभूव 5. 64; sometimes as first member of comp. in this sense; फलमभिमुखपाकं राजजंबूद्रुमस्य V. 4. 13. --4 Favourable, friendly or favourably disposed; आनीय झटिति घटयति विधिरभिमतमभिमुखीभूतः Ratn. 1. 7. --5 Taking one's part, nearly related to. --6 With the face turned upwards. --खी One of the 10 earths according to Buddhists. --खं, --खे ind. Towards, in the direction of, facing, in front or presence of, near to; with acc., gen. or in comp., or by itself; ये गताभिमुखं विष्णुं Rām.; आसीताभिमुखं गुरोः Ms. 2. 193; तिष्ठन्मुनेरभिमुखं स विकीर्णधाम्नः Ki. 2. 59; Śi. 13. 2; Ki. 6. 46; नेपथ्याभिमुखमवलोक्य Ś. 1; स पुराभिमुखं प्रतस्थे Pt. 3; Me. 68; कर्णं ददात्यभिमुखं मयि भाषमाणे Ś. 1. 31; also at the beginning of comp.; अभिमुखनिहतस्य Bh. 2. 112 killed in the front ranks of battle.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0135-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभिमुख त्रि० अभिगतोमुखम् अत्या० स० । १ सम्मुस्यतां गते “प्रसादाभिमुखो ब्रह्मा प्रत्युवाच दिवौकसः” कुमा० । “वानराभिमुखोऽगच्छद्रणेरणविशारदः” रामा० । “निद्रा चिरेण नयनाभिमुखीबभूव” । मुखशब्दस्य स्वाङ्गपरत्वे स्त्रियां वा ङीप् । अभिमुखीप्रतिमा अस्वाङ्गपरत्वे टावेव अभिमुखा शाला । अभिगतं मुखं यस्य । तत्त- त्कर्म्मकरणाय २ प्रेरितमुखे उद्यते । “प्रातः प्रयाणाभिमुखा य तस्मै” “पुरः प्रवेशाभिमुखो बभूव” इति च रघुः । “युयोज पाकाभिमुखैः भर्त्तुर्विज्ञापनाफलैः” कु० । मुख [] मभिलक्षीकृत्य अव्य० । ३ आभिमुख्ये अव्य० । “कर्ण्णं ददा- त्यभिमुखं मयि भाषमाणे” अमरुशतकम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0297-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभिमुखं, त्रि, (अभिगतो मुख । अत्यादयः क्रान्ता- द्यर्थे द्वितीयया इति समासः ।) सम्मुखं । इति जटाधरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-074-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें