🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:23:22 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उन्मुख
unmukha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उन्मुख वि॰ [सं॰] [स्त्री॰ उन्मुखी]
१. ऊपर मुँह किए । ऊपर ताकता हुआ ।
२. उत्कंठा से देखता हुआ ।
३. उत्कंठित । उत्सुक ।
४. उद्यत । तैयार । जैसे; गमनोन्मुख । प्रसवोन्मुख ।
५. शब्द करता हुआ । ध्वनित (को॰) ।
६. मुख से बाहर आता हुआ [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उन्-मुख mf(ई)n. (उद्-मु˚) raising the face, looking up or at, Suśr.; Megh.; Kum.; Kathās.; Pañcat. &c.
waiting for, expecting, R.; Kum.; Kathās. &c.
near to, about to, Vikr.; Bhartṛ.; VarBṛS. &c.
उन्-मुख m. N. of an antelope (supposed to have been a Brāhman and hunter in former births), Hariv. 1210.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (194,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उन्मुख a. (खी f.) [उद्-ऊर्ध्वं मुखं यस्य] 1 Raising the face, looking up; ˚दर्शन looking upwards; अद्रेः शृंगं हरति पवनः किंस्विदित्युन्मुखीभिः Me. 14, 100; R. 1. 39, 11. 26; आश्रम˚ 1. 53. --2 Ready, intent on, on the point of, about to, prepared for; तमरण्यसमाश्रयोन्मुखं R. 8. 12 about to retire to the woods; 16. 9, 3. 12; उदयोन्मुखचंद्रिका M. 5. 7; भेदोन्मुखं V. 2. 7; Ku. 6. 48. --3 Eager, waiting for, expecting, looking up to; तस्मिन् संयमिनामाद्ये जाते परिणयोन्मुखे Ku. 6. 34; लक्ष्मीरिव गुणोन्मुखी R. 12. 26, 6. 21, 11. 23. --4 Sounding, speaking or making a sound; परभृतोन्मुखी Ku. 6. 2 speaking through the cuckoo.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0315-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उन्मुख त्रि० उद् + उर्द्ध्वं मुखमस्य । १ ऊर्द्ध्वास्ये, २ उद्युक्ते च । “उन्मुखद्वाःस्थवीक्षिताः” कुमा० । “तस्मिन् संयमिनामाद्ये जाते परिणयोन्मुखे” कुमा० । “विपुलतरोन्मुखलोच- नावलग्नम्” “दन्ताग्रनिर्भिन्नपयोदमुन्मुखाः” माघः । “असौ शरण्यः शरणोन्मुखानाम्” “या नीतपौरा स्वपदोन्मुखेन” । “मनोऽभिरामाः शृण्वन्तौ रथनेमिस्व- नोन्मुखैः” रघुः स्त्रियां ङीप् । “चूतयष्टिरिवाभ्यासे मधौ परभृतोन्मुखी” कुमा० “प्रतिषिद्धापि कैकेय्या लक्ष्मीरिव गुणोन्मुखी” “पतिः प्रतीतः प्रसवोन्मुखीं प्रियाम्” “अद्रेः शृङ्गं हरति पवनः किंस्विदित्युन्मुखीभिः” “इत्याख्याते पवनतनयं मैथिलीवोन्मुखी सा” मेघ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1195,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उन्मुखः, त्रि, (उदूर्द्ध्वं मुखं यस्य ।) ऊर्द्ध्वमुखः । तत्- पर्य्यायः । उत्पश्यः २ । इति हेमचन्द्रः ॥ (“मनोभिरामाः शृण्वन्तौ रथनेमिस्वनोन्मुखैः” । इति रघुः । १ । ३९ ।) उत्सुकः । यथा कुभारे । ६ । ३४ ॥ “तस्मिन् संयमिनामाद्ये जाते परिणयोन्मुखे” । “पतिः प्रतीतः प्रसवोन्मुखीं प्रियाम्” । इति रघुः । ३ । १२ ॥ “अद्रेः शृङ्गं हरति पवनः किंस्विदित्युन्मुखीभिः” । इति मेघदूते । पूर्व्वमेघे १४ । “इत्याख्याते पवनतनयं मैथिलीवोन्मुखी सा” । इति च मेघदूते उत्तरमेघे ३९ श्लोकः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-250-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें