🕉️ 22 November 2026, Sunday · 09:51:22 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उन्मुख

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उन्मुख

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उन्मुख

अर्थ: - उद् - उर्ध्वं मुखं यस्य

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उन्मुख (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. उन्मुख (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उन्मुख (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउन्मुखःउन्मुखौउन्मुखाः
द्वितीयाउन्मुखम्उन्मुखौउन्मुखान्
तृतीयाउन्मुखेनउन्मुखाभ्याम्उन्मुखैः
चतुर्थीउन्मुखायउन्मुखाभ्याम्उन्मुखेभ्यः
पञ्चमीउन्मुखात् / उन्मुखाद्उन्मुखाभ्याम्उन्मुखेभ्यः
षष्ठीउन्मुखस्यउन्मुखयोःउन्मुखानाम्
सप्तमीउन्मुखेउन्मुखयोःउन्मुखेषु
सम्बोधनहे उन्मुखहे उन्मुखौहे उन्मुखाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उन्मुख
उन्मुख
unmukha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उन्मुख वि॰ [सं॰] [स्त्री॰ उन्मुखी]
१. ऊपर मुँह किए । ऊपर ताकता हुआ ।
२. उत्कंठा से देखता हुआ ।
३. उत्कंठित । उत्सुक ।
४. उद्यत । तैयार । जैसे; गमनोन्मुख । प्रसवोन्मुख ।
५. शब्द करता हुआ । ध्वनित (को॰) ।
६. मुख से बाहर आता हुआ [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उन्-मुख mf(ई)n. (उद्-मु˚) raising the face, looking up or at, Suśr.; Megh.; Kum.; Kathās.; Pañcat. &c.
waiting for, expecting, R.; Kum.; Kathās. &c.
near to, about to, Vikr.; Bhartṛ.; VarBṛS. &c.
उन्-मुख m. N. of an antelope (supposed to have been a Brāhman and hunter in former births), Hariv. 1210.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (194,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उन्मुख a. (खी f.) [उद्-ऊर्ध्वं मुखं यस्य] 1 Raising the face, looking up; ˚दर्शन looking upwards; अद्रेः शृंगं हरति पवनः किंस्विदित्युन्मुखीभिः Me. 14, 100; R. 1. 39, 11. 26; आश्रम˚ 1. 53. --2 Ready, intent on, on the point of, about to, prepared for; तमरण्यसमाश्रयोन्मुखं R. 8. 12 about to retire to the woods; 16. 9, 3. 12; उदयोन्मुखचंद्रिका M. 5. 7; भेदोन्मुखं V. 2. 7; Ku. 6. 48. --3 Eager, waiting for, expecting, looking up to; तस्मिन् संयमिनामाद्ये जाते परिणयोन्मुखे Ku. 6. 34; लक्ष्मीरिव गुणोन्मुखी R. 12. 26, 6. 21, 11. 23. --4 Sounding, speaking or making a sound; परभृतोन्मुखी Ku. 6. 2 speaking through the cuckoo.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0315-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उन्मुख त्रि० उद् + उर्द्ध्वं मुखमस्य । १ ऊर्द्ध्वास्ये, २ उद्युक्ते च । “उन्मुखद्वाःस्थवीक्षिताः” कुमा० । “तस्मिन् संयमिनामाद्ये जाते परिणयोन्मुखे” कुमा० । “विपुलतरोन्मुखलोच- नावलग्नम्” “दन्ताग्रनिर्भिन्नपयोदमुन्मुखाः” माघः । “असौ शरण्यः शरणोन्मुखानाम्” “या नीतपौरा स्वपदोन्मुखेन” । “मनोऽभिरामाः शृण्वन्तौ रथनेमिस्व- नोन्मुखैः” रघुः स्त्रियां ङीप् । “चूतयष्टिरिवाभ्यासे मधौ परभृतोन्मुखी” कुमा० “प्रतिषिद्धापि कैकेय्या लक्ष्मीरिव गुणोन्मुखी” “पतिः प्रतीतः प्रसवोन्मुखीं प्रियाम्” “अद्रेः शृङ्गं हरति पवनः किंस्विदित्युन्मुखीभिः” “इत्याख्याते पवनतनयं मैथिलीवोन्मुखी सा” मेघ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1195,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उन्मुखः, त्रि, (उदूर्द्ध्वं मुखं यस्य ।) ऊर्द्ध्वमुखः । तत्- पर्य्यायः । उत्पश्यः २ । इति हेमचन्द्रः ॥ (“मनोभिरामाः शृण्वन्तौ रथनेमिस्वनोन्मुखैः” । इति रघुः । १ । ३९ ।) उत्सुकः । यथा कुभारे । ६ । ३४ ॥ “तस्मिन् संयमिनामाद्ये जाते परिणयोन्मुखे” । “पतिः प्रतीतः प्रसवोन्मुखीं प्रियाम्” । इति रघुः । ३ । १२ ॥ “अद्रेः शृङ्गं हरति पवनः किंस्विदित्युन्मुखीभिः” । इति मेघदूते । पूर्व्वमेघे १४ । “इत्याख्याते पवनतनयं मैथिलीवोन्मुखी सा” । इति च मेघदूते उत्तरमेघे ३९ श्लोकः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-250-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उन्मुखउन्मुख (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: उन्मुख (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उन्मुख 📚 ➤ - उद् - उर्ध्वं मुखं यस्य

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उन्मुख 📚ऊपर मुँह किए । ऊपर ताकता हुआ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬