🕉️ 22 November 2026, Sunday · 05:03:07 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उत्पन्न
utpanna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
उच्छ्रित (3.3.92) ऊँचा · बढ़ा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उत्पन्न वि॰ [सं॰] [स्त्री॰ उत्पन्ना] पैदा । जन्मा हुआ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उत्-पन्न mfn. risen, gone up
arisen, born, produced, R.; Mn.; Kathās. &c.
come forth, appeared
ready, Yājñ.
mentioned, quoted (esp. fr. the Veda), Jaim.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (180,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उत्पन्न p. p. 1 Born, produced, arisen. --2 Risen, gone up. --3 Acquired, gained. --4 Effected, accomplished. --5 Occurred. --6 Known, ascertained. --Comp. --तंतु a. having a line of descendants. --भक्षिन् a. living from hand to mouth, (eating what is earned). --विनाशिन् a. perishing as soon as born.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0297-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उत्पन्न त्रि० उद् + पद--क्त । उद्भूते । “औरसे पुनरुत्पन्ने तृतीयांशहराः सुताः” स्मृ० “उत्पन्नस्य पुनरनुत्पादः” न्यायप्र० उत्पन्नेन हरति उत्सङ्गा० ठञ् । औत् पन्निक तेन हारके त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1122,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उत्पन्नः, त्रि, (उत् + पद् + क्त ।) उत्पत्तिविशिष्टः । जातः । उद्भूतः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-227-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उत्पन्न" आता है (42)
भवक उत्पन्न । जातजनित उत्पन्न । जन्मा हुआ । उपजा हुआसृष्ट उत्पन्न । पैदाप्रसूत उत्पन्न । संजात । पैदाअभ्युदित उगा हुआ । निकला हुआ । उत्पन्न । प्रादुर्भूतसंभूत एक साथ उत्पन्न या आगत । किसी के साथ जात, रचित या निर्मितप्रसृष्ट उत्पन्नसमुद्भूत जात । उत्पन्नसमुत्पन्न उत्पन्न । उद्रूत । घटितविभूत उत्पन्न । जातसंजात उत्पन्नप्रजात उत्पन्ननिमित्तक किसी हेतु से होनेवाला । जनित । उत्पन्नआभूत उत्पन्न । अस्तित्ववालापरिजात उत्पन्न । जन्मा हुआविजनित उत्पन्न । जनित । जन्म लिया हुआसंप्रजात उत्पन्न । उदुभूत । आविर्भूत । प्रकट । जातपैदा उत्पन्न । जन्मा हुआ । प्रसूत । जो पहले न रहा हो, नया प्रकट हुआ हो । जै…उदभूत उत्पन्न । निकला हुआउद्गगत निकला हुआ । उद्भूभूत । उत्पन्नरुह्,रुह जात । उत्पन्न । विशेष—यह शब्द प्रायः यौगिक शब्दों में अंत में आता है ।…निर्माना पु क्रि॰ स॰ बनाना । रचना । उत्पन्न । करनाभविल होनेवाला । भावीप्रकट उत्थित उठा हुआप्रभूत जो अच्छी तरह हुआ हो । भूतसमुत्थ उठा हुआ । उन्नतसमुदित उठा हुआसमृद्ध जिसके पास बहुत अधिक संपत्ति हो । संपन्न । धनवानप्राप्त लब्ध । प्रस्थापितविसृष्ट जिसकी सृष्टि या रचना विशेष प्रकार से हुई हो । विशेष रूप से बनाया हुआप्रवृत्त प्रवृत्तिविशिष्ट । किसी बात की ओर झुका हुआ । रत । तत्पर । लगा हुआ । जै…समुन्नद्ध जो अपने आपको बड़ा पंडित समझता होअंकुरित जिसमें अंकुर हो गया हो । अँखुआ आया हुआ । उगा हुआ । जमा हुआआविर्भूत प्रकाशित । प्रकटितप्रवर्तित ठाना हुआ । आरब्धविनिवृत्त लौटा हुआ । वापस आया हुआप्रादुर्भूत आविर्भूत । प्रकटित । जिसका प्रादुर्भाव हुआ होजाय पु ^१ अव्य॰ वृथा । निष्फल । व्यर्थ । बेकारमदद करना । जैसे,—कोई किसी की विपति में नहीं खडा़ होता । (२) किसी चुनाव में…उद्दोत पु वि॰ प्रकाशउदभिन्न तोड़कर कई भागों में किया हुआ । फोड़ा हुआ
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें