🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:54:47 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अभ्युदित
abhyudita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
और जिसके सोते-सोते सूर्य उदय हो जाए (2.7.59)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अभ्युदित वि॰ [सं॰]
१. उगा हुआ । निकला हुआ । उत्पन्न । प्रादुर्भूत ।
२. दिन चढ़े तक सोनेवाला ।
३. सूर्योदय के समय उठकर नित्यकर्म न करनेवाला ।
४. समृद्दु । उन्नत ।
५. उत्सव रुप मनाया हुआ [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. अभ्य्-उदित mfn. risen (as the sun or luminaries), MBh.; R.; Mn. iv, 104
one over whom (while sleeping) the sun has risen, Mn. ii, 221 Comm. on TS.
engaged in combat, MBh. iii, 15362
arisen, happened
elevated, prosperous
अभ्युदित n. (said of the sun or the moon) rising (during some other occurrence), ŚBr.; KātyŚr.
2. अभ्य्-उदित mfn. (√ वद्), expressed (in words), KenaUp. (अन्- neg.)
See अभि-√ वद्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (78,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभ्युदित p. p. 1 Risen; occurred. --2 Elevated, risen to prosperity. --3 Asleep at sunrise, over whom the sun has risen; Ms. 2. 221. --4 Celebrated as a festival. --ता N. of a religious ceremony. --तं Rising; sunrise.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0147-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभ्युदित त्रि० अभितः सर्व्वतः उदितमुत्क्रान्तं प्रात- र्विहितं कर्म यस्मात् । सूर्य्योदयकाले निद्रयाऽकृततत्काल- कर्त्तव्ये १ ब्रह्मचारिणि । “सूर्य्येण ह्यभिनिर्मुक्तः शयानो- ऽभ्युदितश्च यः” मनुः । २ अभितौदिते, ३ प्रकाशिते च त्रि० “माघे मासि रटन्त्यापः किञ्चिदभ्युदिते रवौ” म० त० पुरा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0314,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभ्युदितः, त्रि, (अभि + उत् + इन् + क्तः ।) यस्मिन् सुप्ते सूर्य्य उदेति सः । सूर्य्योदयकालशायी । इत्यमरः ॥ उदयप्राप्तः । यथा, -- “माघे मासि रटन्त्यापः किञ्चिदभ्युदिते रवौ । ब्रह्मघ्नमपि चाण्डालं कं पतन्तं पुनीमहे” ॥ इति तिथ्यादितत्त्वं ॥ (अभितः सर्व्वतः उदति- शयेन इतं गतं प्रातर्विहितं कर्म्मास्मादिति व्युत्- पत्या सूर्य्योदयकाले निद्रया अननुष्ठिततत्कालो- चितक्रियाकलापः ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-079-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬