🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:00:35 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

परायण
parāyaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
परायण १ वि॰ [सं॰]
१. गत । गया हुआ ।
२. निरत । प्रवृत्त । तत्पर । लगा हुआ । जैसे, धर्मपरायण, नीतिपरायण ।
३. आश्रित । अवलंबित (को॰) ।
४. त्राता । रक्षक (को॰) ।
परायण २ संज्ञा पुं॰
१. भागकर शरण लेने का स्थान । आश्रय ।
२. विष्णु ।
३. अंतिम लक्ष्य । प्रधान या उत्कृष्ट लक्ष्य (को॰) ।
४. सार । तत्व (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. परायण n. (for 2. See p. 590, col. 3) final end or aim, last resort or refuge, principal object, chief matter, essence, summary (˚णं-√ कृ, to do one's utmost), ŚBr.; Up.; MBh. &c.
(in medic.) a universal medicine, panacea, Car.
a religious order or division, W.
(ifc.; f(आ). ) making anything one's chief object, wholly devoted or destined to, engaged in, intent upon, filled or occupied with, affected or possessed by (-ता f., Daś.), Mn.; MBh. &c.
परायण mf(आ)n. violent, strong (as pain), MBh. i, 8367 (Nīlak.)
principal, being the chief object or final aim, ib.
dependent on (gen.), R.
leading or conducive to (gen.), MBh.
परायण m. N. of a pupil of Yājñavalkya, VāyuP.
2. परायण n. (परा + √ इ) going away, departure or way of departure, final end, last resort, RV.; AV.; ŚBr. (cf. 1. परायण, p. 587.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (587,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परायण See under पर (पर-अयन).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0670-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परायण न० परमयनं णत्वम् । १ अत्यन्तासक्ता २ उत्तमाश्रये च ६ ब० । ३ अत्यासक्ते यथा घमेपरायणः धम अत्यन्ता- सक्तः । ४ तत्परे ५ अभीष्टे च त्रि० मेदि० परममुत्- कृष्टं पुनर्वृत्तिरहितं स्थानमस्य । ६ विष्णौ पु० “निष्ठा शान्तिः परायणः” विष्णुसं० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4242,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परायणं, त्रि, आसङ्गवचनम् । इत्यमरः । ३ । २ । २ ॥ परं केवलमयनमासक्तिस्थानमिति परायणम् । यथा धर्म्मपरायणो धर्म्मासक्तः । इति भरतः ॥ आश्रयः । (यथा, मनुः । ४ । १० । “वर्त्तयंश्च शिलोञ्छाभ्यामग्निहोत्रपरायणः ॥” तत्परम् । अभीष्टम् । इति मेदिनी ॥ (नित्य- प्रतिष्ठा । यथा, रामायणे । २ । ४८ । १७ । “पादच्छायासुखं भर्त्तुस्तादृशस्य महात्मनः । स हि नाथोजनस्यास्य स गतिः स परायणम् ॥” “परायणं शाश्वतप्रतिष्ठा ।” इति रामानुजः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-055-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "परायण" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें