🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:29:44 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पीलु
pīlu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पीलू के नाम (2.4.28) गुडफल · स्रंसी · पर्वत
पीलु (3.3.202)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पीलु संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक फलदार वृक्ष जिसे पीला या पीलू कहते हैं । विशेष—वैद्यक के अनुसार इसका फल स्वादु, कटु, तिक्त, उष्ण, भेदक तथा वायु, कफ, पित्त, गुल्म, प्रमेह, संधिवाक आदि का नाशक माना गया है । मीठा पीलु कम गरम और त्रिदोष- नाशक माना जाना है ।
२. फूल । पुष्प ।
३. परमाणु ।
४. हाथी ।
५. हड्डी का टुकड़ा । अस्थिखंड ।
६. तालवृक्ष का तना । तालकांड ।
७. बाण ।
८. कृमि ।
९. चने का साग ।
१०. सरपत या सरकंडे का फूल । शरतृणपुष्प ।
११. लाल कटसरैया । किंकिरात वृक्ष ।
१२. अखरोट का पेड़ ।
१३. कांचन देश का अखरोट ।
१४. हथेली । करतल ।
पीलु १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ पीलु]
१. एक प्रकार का काँटेदार वृक्ष जो दक्षिण भारत में अधिकता से होता है । विशेष—यह दो प्रकार का होता है छोटा और दुसरा बड़ा । इसमें एक प्रकार के छोटे छोटे लाल या काले फल लगते हैं जो वैद्यक के अनुसार वायु और गुल्म नाशक, पित्तद और भेदक माने जाते हैं । इसके ङरे डंठलों की दतवन अच्छी होती है । पुराणानुसार इसके फुले हुए वृक्षों को देखने से मनुष्य निरोग होता है ।
२. सफेद लंबे कीडों जो सड़ने पर फलों आदि में पड़ जाते हैं । मुहा॰—पीलु पड़ना=कीड़े उत्पन्न होना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पीलु m. (cf. Uṇ. i, 38, Sch.) a species of tree (Careya Arborea or Salvadora Persica, L.), MBh.; R. &c.
a group of palm trees or the stem of the palm, L.
a flower, L.
the blossoms of Saccharum Sara, L.
a piece of bone (अस्थि-खन्द), L.
an arrow, L.
a worm, L.
an atom, Sarvad.
an elephant (cf. Arabic فيل, Persian پيل), L.
पीलु n. the fruit of the Pilu tree, AV.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (630,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पीलुः [पील्-उ] 1 An arrow. --2 An atom. --3 An insect. --4 An elephant. --5 The stem of the palm. --6 A flower. --7 A group of palm trees. --8 A kind of tree. --9 A heap of bones. --10 The central part of the hand. --लु n. The fruit of the Pīlu tree --Comp. --पत्रः the Mūrvā plant. --पर्णी {1} a kind of drug. {2} N. of two plants. --पाकवादिन् m. a Vaiśeshika (one who maintains the doctrine that heat acts only on the atoms of matter, as of a jar, and not on the whole body).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0705-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पीलु पु० पील--उ । १ परमाणौ पीलुपाकः इति वैशेषि- कादयः । पीलुपाकप्रकारः कणादसूत्रोपस्करवृत्तौ ७ ६ सूत्रे दृश्यः औलुक्यशब्दे सर्वदर्शसंग्रहोक्तं १५८७ पृ० दर्शितम् । २ गजे ३ अस्थिखण्डे ४ तालकाण्डे ५ कुसुमे च मेदि० ६ शरे ७ कृमौ चरणिः । कोङ्कणदे- शख्याते ८ गुडफलवृक्षे राजनि० । तस्यगुणाश्च राजनि० उक्ता यथा “पीलुः श्लेष्म वायुगुल्मनाशनः पित्तदी [] मतः । यत् स्यादु तिक्तं तन्नोष्णं त्रिदोषहरणं फलम्” तस्वफलमण् तस्य लुक् । ९ तत्फले न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4347-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पीलुः, पुं, (पीलति प्रतिष्टम्नातीति । पील + “मृगय्वादयश्च ।” उणां । १ । ३७ । इति कुः ।) प्रसूनम् । परमाणुः । मतङ्गजः । अस्थि- खण्डम् । तालकाण्डः । इति मेदिनी । ले, ३२ ॥ बाणः । कृमिः । इति धरणिः ॥ कोङ्कणादि- देशे प्रसिद्धः फलवृक्षविशेषः । पील इति भाषा । तत्पर्य्यायः । गुडफलः २ श्रंसी ३ । इत्यमरः । २ । ४ । २८ ॥ शीतसहः ४ धानी ५ विरेचनः ६ फलशाखी ७ श्यामः ८ करभ- वल्लभः ९ ॥ (यथा, महाभारते । २ । ५० । ४ । “उष्ट्रवामीस्त्रिशतञ्च पुष्टाः पीलुशमीङ्गुदैः ॥”) अस्य फलगुणाः । श्लेष्मवायुगुल्मनाशित्वम् । पित्तदत्त्वम् । भेदकत्वम् । यत् स्वादु तिक्तं तत् नात्युष्णं त्रिदोषहरत्वञ्च । इति राज- निर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-160-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें