🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:58:22 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्रात
prāta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रातः १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ प्रातर्] सबेरा । प्रभात । तड़का ।
प्रातः २ अव्य॰ सबेरे । तड़के । प्रभात के समय [को॰] ।
प्रात १ अव्य॰ [सं॰ प्रातः] सबेरे । तड़के । प्रभात के समय । उ॰— (क) एक देखि बट छाँह भलि, डासि मृदुल तृण पात । कहहिं गँवाइय छिनकु श्रम, गवनब अबहिं कि प्रात ।—तुलसी (शब्द॰) । (ख) बनमाली दिसि सैन कै ग्वाली चाली बात । आली जमुना जाउँगी काली पूजन प्रात ।—श्रृं॰ स॰ (शब्द॰) ।
प्रात २ संज्ञा पुं॰ सबेरा । प्रातःकाल । सूर्योदय के पूर्व का काल । उ॰—(क) प्रात भए सब भूप, बनि बनि मंडप में गए । जहाँ रूप अनुरूप, ठौर ठौर सब शौभिजै ।—केशव (शब्द॰) । (ख) साँस भए जाय शयन ठौरहि तहँ सोवति । करत दुःख की हानि प्रात लौं रोवति रोवति ।—श्रीधर (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रात mfn. id., RV.
प्रात See √ प्रा, p. 701, col. 3.
प्रातः in comp. for प्रातर्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (701,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रातः, [र्] व्य, (प्राततीति । प्र + अत् + “प्रातते ररन् ।” उणा० ५ । ५९ । इति अरन् ।) प्रभातम् । तत्पर्य्यायः । प्रगे २ । इत्यमरः । ३ । ४ । १९ ॥ सूर्य्योदयावधित्रिमुहूर्त्तकालः । यथा, -- “प्रातःकालो मुहूर्त्तांस्त्रीन् सङ्गवस्तावदेव तु ॥” इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥ (यथा, रघौ । १ । ९० । “प्रयता प्रातरन्वे तु सायं प्रत्युद्व्रजेदपि ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-312-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
प्रातंगप्रातःप्रातःकर्मप्रातःकल्पप्रातःकार्यप्रातःकालप्रातःकालवक्तव्यप्रातःकालिकप्रातःकालीनप्रातःकृत्यप्रातःक्षणप्रातःपद्धतिप्रातःप्रहरप्रातःसंध्याप्रातःसंध्याप्रयोगप्रातःसंध्यावन्दनप्रातःसंध्यावन्दनविधिप्रातःसवप्रातःसवनप्रातःसवनिकप्रातःसवनिकदर्शपूर्णमासप्रयोगप्रातःसवनीयप्रातःसवेनप्रातःसावप्रातःस्नानप्रातःस्नानविधिप्रातःस्नायिन्प्रातःस्नायीप्रातःस्मरणप्रातःस्मरणश्लोकप्रातःस्मरणस्तोत्रप्रातःस्मरणाष्टकप्रातःस्मरणीयप्रातकृतप्रातक्रियाप्रातनाथप्रातमाघप्रातरप्रातरन्तप्रातरग्निहोत्रकालातिक्रमप्रायश्चित्त
🔁 जिनके अर्थ में "प्रातः" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें