🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:22:59 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आतप
ātapa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
धूप/प्रकाश के नाम (1.3.38) प्रकाश · द्योत
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आतप संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ आतपी, आतप्त]
१. धूप । घाम । उ॰—मृदुल मनोहर सुंदर गाता । सहत दुसह बन आतप बाता । —मानस, ४ ।१ ।
२. गर्मी । उष्णता ।
३. सूर्य का प्रकाश ।
४. ज्वर । बुखार । यौ॰—आतपक्लांत ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-तप mfn. causing pain or affliction, RV. i, 55, 1
आ-तप (अस्), m. (ifc. f(आ). , R.; Śak.) heat (especially of the sun), sunshine, KaṭhUp.; Mn. &c.
आ-तप moonshine, Daś.; Harav.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (134,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आतप a. Ved. Causing pain or affliction. --पः 1 Heat (of the sun, fire &c.), sunshine; आतपायोज्झितं धान्यं Mb. exposed to the sun; तमातपक्लांतं R. 2. 13; शीतातपाभिघातान् Ms. 12. 77; प्रचंड˚ Rs. 1. 11, 10; सूर्य˚ Me. 108; बालातपः Ms. 4. 69 the morning sun; ˚आक्रांत exposed to heat. --2 Light; छायातपौ ब्रह्मविदो वदंति Kaṭh. --Comp. --अत्ययः passing of the sun's heat, sunset; आतपात्ययसंक्षिप्तनीवारासु R. 1. 52. --अभावः non-existence of the sun's heat, shadow. --उदकं mirage. --त्रं, --त्रकं [आतपात् त्रायते, त्रै-क] an umbrella (of silk or leaves used as a parasol); तमातपक्लांतमनातपत्रं R. 2. 13, 47; पद्म˚ 4. 5; राज्यं स्वहस्तधृतदंडमिवातपत्रं Ś. 5. 6. --लंघनं being exposed to heat, catching the sun-stroke; आतपलंघनाद्वलवदस्वस्थशरीरा शकुंतला [] Ś. 3. --वर्ष्य a. (water &c.) produced by rain during sunshine. --वारणं [आतपं वारयति] an umbrella, parasol; नृपतिककुदं दत्वा यूने सितातपवारणं R. 3. 70, 9. 15. --शुष्क a. dried in the sunshine.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0233-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आतप पु० आ--तप--घ । १ उद्द्योते, २ निविडकिरणे रौद्रे च । “आतपः कटुकोरूक्षः स्वेदमूर्च्छातृषा- [] प्रदः । दाहवैवर्ण्यजननोनेत्ररोगप्रकोपनः” सुश्रुतः । “भवति वपुरवाप्तच्छायमेवातपेऽपि” माघः । “आतपात्ययसं- क्षिप्तनीवाराषु निषादिभिः” रघुः । “तमातपक्लान्तमनात- पत्रम्” रघुः । “शृङ्गाणि यस्यातपवन्ति सिद्धाः” कुमा० । “शीतातपाभिघाताश्च विविधानि भयानि च” मनुः । आतपश्च विरलसंयोगापन्नः सूर्य्यस्य किरणभेदः स एव रौद्रशब्दाभिधेयः प्रकाशस्तु ततोऽपि विरलसंयोगा- पन्न इति प्रकाशरौद्रयोर्भेदः । अस्य च निविडतेज- स्कत्वादुष्णस्पर्शवत्त्वम् तेन दुःखदायकत्वं मनुनोक्तम् । एवं “आतापतापितभूमौ माधव! माधव! मा धावेति” यशोदावाक्येऽपि । ३ प्रकाशे “छायातपौ ब्रह्मविदो- वदन्ति” श्रुतिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0649-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आतपः, पुं, (आङ् + तप + अच् ।) रौद्रं । तत्पर्य्यायः । प्रकाशः २ द्योतः ३ । इत्य- मरः ॥ दिनज्योतिः ४ सूर्य्यालोकः ५ दिनप्रभा ६ रविप्रकाशः ७ प्रद्योतः ८ तमारिः ९ तापनः १० द्युतिः ११ । अस्य गुणाः । कटुत्वं । रूक्षत्वं स्वदमूर्च्छातृष्णादाहवैवर्ण्यजनकत्वं । नेत्ररोगप्रको- पनत्वञ्च ॥ इति राजनिर्घण्टः ॥ [] (“आतपः कटुको रुक्षः स्वेदमच्छातृषावहः । दाहवैवर्ण्यजननो नेत्ररोगप्रक्रोपनः” ॥ “आतपः पित्ततृष्णाग्निस्वेदमूर्च्छाभ्रमास्रकृत् । दाहवैवर्ण्यकारी च” इति सुश्रुतः ॥ यथा शाकुन्तले, -- “कथमातपे गमिष्यसि परिवाधाकोमलैरङ्गैः” ॥ यथा ऋतुसंहारे, ११ । -- “मृगाः प्रचण्डातपतापिता भृशम्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-170-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आतप" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें