आतपत्र न० आतपात् त्रायते त्रै--क । छत्रे । स्वार्थे कन् । आतपत्रकमप्यत्र । “तमातपक्लान्तमनातपत्रम्” । “एकात- पत्रं जगतः प्रभुत्वम्” । “पद्मा पद्मातपपत्रेण भेजे सास्राज्यदीक्षितम्” इति च रघुः । “राज्यं स्वह- स्तधृतदण्डमिवातपत्रम्” शकु० । “तस्यातपत्रं बिभरा- म्बभूवे” माघः । “निजातपत्रस्य तलस्थले नलः” नैष० आतपत्रोत्पत्तिर्यथा भार० आनु० प० ९२, ९३ अ० । “यदिदं श्राद्धकृत्येषु दीयते भरतर्षभ! । छत्रञ्चोपानहौ चैव केनैतत् संप्रवर्त्तितम् । कथञ्चैतत् समुत्पन्नं किम- र्थञ्चैव दीयते । न केवलं श्राद्धकृत्ये पुण्यकेष्वपि दीयते । बहुष्वपि निमित्तेषु पुण्यमाश्रित्य दीयते । एतद्विस्तरतो ब्रह्मन्! श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः । भीष्म उवाच । शृणु राजन्नवहितश्छत्रोपानहविस्तरम् । यथैतत् प्रथितं लोके यथा चैतत् प्रवर्त्तितम् । यथा चाक्षय्यतां प्राप्तं पुण्य- ताञ्च यथा गतम् । सर्वमेतदशेषेण प्रवक्ष्यामि नराधिप! । जमदग्नेश्च संवादं सूर्य्यस्य च महात्मनः । पुरा म भष- वान्साक्षाद्धनुषाऽक्रीडत प्रमो । । सन्धाय सन्धाय शरां- श्चिक्षेप किल भार्गवः । तान् सर्व्वान् रेणुका क्षिप्तांस्तस्ये- षून् दीप्ततेजसः । आनीय सा तदा तस्मै प्रादादसकृद- च्युत! । अथ तेन--स शब्देन ज्यायाश्चैव शरस्य च । प्रहृष्टः सम्प्रचिक्षेप सा च प्रत्याजहार तान् । ततो मध्याह्नमारूढे ज्येष्ठामूले दिबाकरे । स सायकान् द्विजो मुक्त्वा रेणुकामिदमब्रवीत् । गच्छानय विशालाक्षि! शरा- नेतान् धनुश्च्युतान् । यावदेतान् पुनः सुभ्रु! क्षिपा- मीति जनाधिप! । सा गच्छन्त्यन्तरा छायां वृक्षसाश्रित्य भाविनी । तस्थौ तस्य हि सन्तप्तं शिरः पादौ तथैव च । [] स्थित्वा सा तु मुहूर्त्तं वै भर्त्तुः शापभयाच्छुभा । यया- वानयितुं भूयः सायकानलिनेक्षणा । प्रत्याजगाम च शरांस्तानादाय यशस्विनी । सा वै खिन्ना सुचार्व्वङ्गी पद्भ्यां दुःखं नियच्छती । उपाजगाम भर्त्तारं भया- द्भर्त्तुः प्रवेपती । स तामृषिस्तदा क्रुलो वाक्यमाह शुभा- ननाम् । रेणके! किं चिरेण त्वमागतेति पुनः पुनः । रेणुकोवाच । शिरस्तावत् प्रदीप्तं मे पादौ चैव तपोधन! सूर्य्यतेजोनिरुद्धाऽहं वृक्षच्छायां समाश्रिता । एतस्मात् कारणाद्ब्रह्मंश्चिरायैतत् कृतं मया । एतच्छ्रुत्वा मम विभो! मा क्रुधस्त्वं तपोधन! । जमदग्निरुवाच । अद्यैनं दीप्तकिरणं रेणुके! तव दुःखदम् । शरैर्निपातयिष्यासि सूर्य्यमस्त्राग्नितेजसा । भीष्म उवाच । स विस्फार्य्य धनुर्द्दिव्यं गृहीत्वा च शरान् बहून् । अतिष्ठत् सूर्य्यम- भितो यतो याति ततोमुखः” । इत्येवं क्रोधेन आत्मानं (सूर्य्यं) पातयितुमिच्छवे जमठग्नये विप्ररूपं धृत्वागत्य तं च परितोष्य तस्मै छत्रसुपानहौ च सूर्य्योददावित्युक्तं ततोऽध्यायान्तरे यथा । “एतावदुक्त्वा स तदा तूष्णीमासीद्भृगूत्तमः । अथ सूर्य्योऽद- दत्तस्मै च्छत्रोपानहमाशु वै । सूर्य्य उवाचे । महर्षे! शिरसस्त्राणं छत्रं मद्रश्मिवारणम् । प्रतिगृह्णीष्व पद्भ्याञ्च त्राणार्थं चर्म्मपादुके । अद्यप्रभृति चैवेह लोकं सम्प्रचरिष्यति । पुण्यकेषु च सर्व्वेषु परमक्षय्यमेव च । भीष्म उवाच । छत्रोपानहमेतत्तु सूर्य्येणैतत् प्रवर्त्ति- तम् । पुण्यमेतदभिख्यातं त्रिषु लोकेषु भारत! । तस्मात् प्रयच्छ विप्रेषु च्छत्रोपानहमुत्तमम् । धर्मस्तेषु महान् भावी न मेऽत्रास्ति विचारणा । छत्रं हि भरतश्रेष्ठ! यः प्रदद्याद्द्विजातये । शुभम् शतशलाकं वै स प्रेत्य मुख- मेधते” । एतल्लक्षणं छत्रशब्दे वक्ष्यते ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0649-b) स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।