🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:32:59 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

छत्र
chatra
🟠 शब्दसागर🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
छत्र संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. छाता । छतरी ।
२. राजाओं का छाता जो राजचिह्नों में से एक है । उ॰—तिय बदलैं तेरो कियो, भीर भंग सिर छत्र ।—हम्मीर, पृ॰ ३८ । विशेष—यह छाता बहुमूल्य स्वर्णड़ंड़ आदि से युक्त रत्नजटित तथा मोती की झालरों आदि से अलंकृत होता है । भोजराज कृत 'युक्तिकल्पतरु' नाक ग्रंथ में छत्रों के परिमाण, वर्ण आदि का विस्तृत विवरण है । जिस छत्र का कपड़ा सफेद हो और जिसके सिरे पर सोने का कलश हो, उसका नाम कलकदंड है । जिसका ड़ंड़ा, कमानो, कील आदि विशुद्ध सोने की हों, कपड़ा और ड़ोरी कृष्ण वर्ण हो, जिसमें बत्तीस बत्तीस मोतियों की बत्तीस लड़ों की झालरें लटकती हों और जिसमें अनेक रत्न जड़े हों, उम छत्र का नाम 'नवदंड़' है । इसी नवदंड़ छत्र के ऊपर यदि आठ अंगुल की एक पताका लगा दी जाय तो यह 'दिग्विजयी' छत्र हो जाता है । यौ॰—छत्रछाँह छत्रछाया = रक्षा । शरण । मुहा॰—किसी की छत्रछाँह में होना किसी की संरक्षा में रहना ।
३. खुमी । भूफोड़ । कुकुरमुत्ता ।
४. बच की तरह का एक पेड़ ।
५. छतरिया विष । खर विष । अतिच्छत्र ।
६. गुरु के दोष का गोपन । बजों के दोष छिपाना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
छत्रः A mushroom. --त्रं 1 A parasol, an umbrella; अदेयमासीत्त्रयमेव भूपतेः शशिप्रभं छत्रमुभे च चामरे R. 3. 16; Ms. 7. 96. --2 Concealing the faults of [] one's teacher. --Comp. --धरः, --धारः the bearer of an umbrella. --धारण {1} carrying or bearing an umbrella; Ms. 2. 178. {2} carrying an umbrella as a type of royal authority. --पतिः {1} a king over whom an umbrella is carried as a mark of dignity, a sovereign, emperor. {2} N. of an ancient king in जंबुद्वीप. --भंगः {1} ‘destruction of the royal parasol’, loss of dominion, deposition. {2} dependence. {3} wilfulness. {4} a forlorn condition, widowhood.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0499-1c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
छ(त्र)त्त्रं, क्ली, (छादयत्यनेनातपादिकमिति । छद + णिच् + “सर्व्वधातुभ्यः ष्ट्रन् ।” उणां । ४ । १५८ । इति ष्ट्रन् णिलोपः ह्नस्वत्वञ्च ।) रौद्रवृष्टि- निवारणार्थावरणविशेषः । छाति इति भाषा ॥ तत्पर्य्यायः । आतपत्रम् २ । इत्यमरः । २ । ८ । ३२ ॥ छायामित्रम् ३ पटोटजम् ४ । इति शब्दरत्ना- वली ॥ आतपवारणम् ५ । राजच्छत्रं यथा, -- “आतपत्रञ्च राज्ञस्तु नृपलक्ष्म सितन्तु तत् । [] पुण्डरीकमथो भद्रासनं राजासनं तु यत् ॥” इति जटाधरः ॥ अपि च शब्दरत्नावल्याम् । “छत्त्रे कनकदण्डे तु रागशृङ्गमुदाहृतम् । नृपलक्ष्म भवेत्तत्तु यच्छत्त्रं पृथिवीभुजाम् ॥” तस्य गुणाः । वृष्ट्यातपधूलिवायुहिमनाशित्वम् । वर्णदृष्टिकारित्वम् । गुप्त्यावरणमङ्गलकारि- त्वञ्च । इति राजंवल्लभः ॥ * ॥ तस्योत्पत्ति- र्यथा । एकदा ज्यैष्ठमासे जमदग्निमुनिर्घनुषि बाणान् सन्धाय सन्धाय प्रचिक्षेप तत्पत्नी रेणुका तान् बाणानानीयानीय तस्मै प्रादात् । सा मध्याह्नकाले रौद्रेण पीडिता वृक्षच्छाया- सवलम्ब्य किञ्चित् कालं स्थित्वा तानानिनाय । ऋषिस्तदा क्रुद्धस्तामाह किं चिरेणागता । सा आह सूर्य्यतेजसा मे शिरः पादौ च सन्तप्तौ तेन वृक्षच्छायामाश्रित्य स्थिता तस्मात् चिरायै- तत् कृतम् । तच्छ्रुत्वा मुनिराह अद्य सूर्य्यमस्त्रा- ग्नितेजसा निपातयिष्यामीत्युक्त्वा धनुषि बाणान् सन्धाय सूर्य्याभिमुखोऽतिष्ठत् । सूर्य्यस्तं दृष्ट्वा मीतो द्विजरूपेण आगत्य आह सूर्य्यादन्नादि भवति तेनान्नेन भवद्भिः कर्म्माणि क्रियन्ते कथ- मेनं हनिष्यसि एवं माकार्षीस्तथापि मुनिः शमं न जगाम । अथ सूर्य्यः शिरस्त्राणं छत्त्रं निर्म्माय तस्मै दत्त्वा अद्यप्रभृति एतत् लोके प्रचरिष्यति व्रतादिषु च अस्य दानं महाफलं स्यादित्युक्त्वा गतः ॥ * ॥ तस्य दानफलं यथा, -- “छत्त्रं हि भरतश्रेष्ठ ! यः प्रदद्यात् द्बिजातये । शुभ्रं शतशलाकं वै स प्रेत्य सुखमेधते ॥ स शक्रलोके वसति पूज्यमानो द्विजातिभिः । अप्सरोभिश्च सततं देवैश्च भरतर्षभ ! ॥” इति महाभारते दानधर्म्मः ॥ अथ छत्त्रयुक्तिः । “विशेषश्चाथ सामान्यं छत्त्रस्य द्बिविधा भिदा । राज्ञश्छत्त्रं विशेषाख्यं सामान्यञ्चान्यदुच्यते ॥ तत्र विशेषच्छत्त्रोद्देशः । सदण्डञ्चाथ निर्द्दण्डं तज्ज्ञेयं द्बिविधं पुनः । सदण्डं तत्र विज्ञेयं सारणाकुञ्चनात्मकम् ॥ दण्डः कन्दः शलाकाश्च रज्जुर्व्वस्त्रञ्च कीलकः । षड्भिरेतैः सुसन्दिष्टैश्छत्त्रमित्यभिधीयते ॥ दिगष्टषट्चतुर्हस्तदीर्घो दण्डो युगक्रमात् । षड्बाणवेदनयनवितस्त्या कन्द उच्यते ॥ शतान्यशीतिः षष्टिश्च चत्वारिंशद्युगक्रमात् । शलाकाः षट्पञ्चवेदत्रिहस्तैः सम्मिताः क्रमात् ॥ नवभिस्तन्तुभिः सूत्रं सूत्रैस्तु नवभिर्गुणः । गुणैस्तु नवभिः पाशो रश्मिस्तैर्नवभिर्भवेत् ॥ नवाष्टसप्तषट्संख्यैरश्मिभी रज्जवः क्रमात् । वस्त्रं शलाकाद्विगुणमायामेन प्रतिष्ठितम् ॥ भानुदिग्ग्रहवसुभिरङ्गुलीभिस्तु कीलकः । षण्णां षण्मानमुदितं तद्राज्ञामेव भूतये ॥ पादोनं युवराजस्य अन्येषान्तु तदर्द्धतः ॥ एतेन राज्ञो दण्डो दशहस्तः युवराजस्य तत् अन्येषामपि तदेव । [] विशुद्ध्वकाष्ठस्य तु दण्डकन्दौ तथा शलाका अपि शुद्धवंशजाः । रज्जुश्च रक्ता वसनञ्च रक्तं छत्त्रप्रसादं नृपतेर्व्वदन्ति ॥ प्रसादमिति प्रसादार्हम् । नीलो दण्डश्च वस्त्रञ्च शिरःकुम्भस्तु कानकः । सौवर्णं युवराजस्य प्रतापं नाम विश्रुतम् ॥ चान्दनौ दण्डकन्दौ चेत् सुशुक्ले रज्जुवाससी । छत्त्रं मनोहरं राज्ञां स्वर्णकुम्भोपशोभितम् ॥ शुक्लानि रज्जुवासांसि स्वर्णकुम्भस्तथोपरि । इदं कनकदण्डाख्यं छत्त्रं सर्व्वार्थसाधकम् ॥ दण्डकन्दशलाकाश्च शुद्धस्वर्णेन निर्म्मिताः । कीलकं स्वर्णघटि
छ(त्र)त्त्रं, क्ली, (छादयत्यनेनातपादिकमिति । छद + णिच् + “सर्व्वधातुभ्यः ष्ट्रन् ।” उणां । ४ । १५८ । इति ष्ट्रन् णिलोपः ह्नस्वत्वञ्च ।) रौद्रवृष्टि- निवारणार्थावरणविशेषः । छाति इति भाषा ॥ तत्पर्य्यायः । आतपत्रम् २ । इत्यमरः । २ । ८ । ३२ ॥ छायामित्रम् ३ पटोटजम् ४ । इति शब्दरत्ना- वली ॥ आतपवारणम् ५ । राजच्छत्रं यथा, -- “आतपत्रञ्च राज्ञस्तु नृपलक्ष्म सितन्तु तत् । [] पुण्डरीकमथो भद्रासनं राजासनं तु यत् ॥” इति जटाधरः ॥ अपि च शब्दरत्नावल्याम् । “छत्त्रे कनकदण्डे तु रागशृङ्गमुदाहृतम् । नृपलक्ष्म भवेत्तत्तु यच्छत्त्रं पृथिवीभुजाम् ॥” तस्य गुणाः । वृष्ट्यातपधूलिवायुहिमनाशित्वम् । वर्णदृष्टिकारित्वम् । गुप्त्यावरणमङ्गलकारि- त्वञ्च । इति राजंवल्लभः ॥ * ॥ तस्योत्पत्ति- र्यथा । एकदा ज्यैष्ठमासे जमदग्निमुनिर्घनुषि बाणान् सन्धाय सन्धाय प्रचिक्षेप तत्पत्नी रेणुका तान् बाणानानीयानीय तस्मै प्रादात् । सा मध्याह्नकाले रौद्रेण पीडिता वृक्षच्छाया- सवलम्ब्य किञ्चित् कालं स्थित्वा तानानिनाय । ऋषिस्तदा क्रुद्धस्तामाह किं चिरेणागता । सा आह सूर्य्यतेजसा मे शिरः पादौ च सन्तप्तौ तेन वृक्षच्छायामाश्रित्य स्थिता तस्मात् चिरायै- तत् कृतम् । तच्छ्रुत्वा मुनिराह अद्य सूर्य्यमस्त्रा- ग्नितेजसा निपातयिष्यामीत्युक्त्वा धनुषि बाणान् सन्धाय सूर्य्याभिमुखोऽतिष्ठत् । सूर्य्यस्तं दृष्ट्वा मीतो द्विजरूपेण आगत्य आह सूर्य्यादन्नादि भवति तेनान्नेन भवद्भिः कर्म्माणि क्रियन्ते कथ- मेनं हनिष्यसि एवं माकार्षीस्तथापि मुनिः शमं न जगाम । अथ सूर्य्यः शिरस्त्राणं छत्त्रं निर्म्माय तस्मै दत्त्वा अद्यप्रभृति एतत् लोके प्रचरिष्यति व्रतादिषु च अस्य दानं महाफलं स्यादित्युक्त्वा गतः ॥ * ॥ तस्य दानफलं यथा, -- “छत्त्रं हि भरतश्रेष्ठ ! यः प्रदद्यात् द्बिजातये । शुभ्रं शतशलाकं वै स प्रेत्य सुखमेधते ॥ स शक्रलोके वसति पूज्यमानो द्विजातिभिः । अप्सरोभिश्च सततं देवैश्च भरतर्षभ ! ॥” इति महाभारते दानधर्म्मः ॥ अथ छत्त्रयुक्तिः । “विशेषश्चाथ सामान्यं छत्त्रस्य द्बिविधा भिदा । राज्ञश्छत्त्रं विशेषाख्यं सामान्यञ्चान्यदुच्यते ॥ तत्र विशेषच्छत्त्रोद्देशः । सदण्डञ्चाथ निर्द्दण्डं तज्ज्ञेयं द्बिविधं पुनः । सदण्डं तत्र विज्ञेयं सारणाकुञ्चनात्मकम् ॥ दण्डः कन्दः शलाकाश्च रज्जुर्व्वस्त्रञ्च कीलकः । षड्भिरेतैः सुसन्दिष्टैश्छत्त्रमित्यभिधीयते ॥ दिगष्टषट्चतुर्हस्तदीर्घो दण्डो युगक्रमात् । षड्बाणवेदनयनवितस्त्या कन्द उच्यते ॥ शतान्यशीतिः षष्टिश्च चत्वारिंशद्युगक्रमात् । शलाकाः षट्पञ्चवेदत्रिहस्तैः सम्मिताः क्रमात् ॥ नवभिस्तन्तुभिः सूत्रं सूत्रैस्तु नवभिर्गुणः । गुणैस्तु नवभिः पाशो रश्मिस्तैर्नवभिर्भवेत् ॥ नवाष्टसप्तषट्संख्यैरश्मिभी रज्जवः क्रमात् । वस्त्रं शलाकाद्विगुणमायामेन प्रतिष्ठितम् ॥ भानुदिग्ग्रहवसुभिरङ्गुलीभिस्तु कीलकः । षण्णां षण्मानमुदितं तद्राज्ञामेव भूतये ॥ पादोनं युवराजस्य अन्येषान्तु तदर्द्धतः ॥ एतेन राज्ञो दण्डो दशहस्तः युवराजस्य तत् अन्येषामपि तदेव । [] विशुद्ध्वकाष्ठस्य तु दण्डकन्दौ तथा शलाका अपि शुद्धवंशजाः । रज्जुश्च रक्ता वसनञ्च रक्तं छत्त्रप्रसादं नृपतेर्व्वदन्ति ॥ प्रसादमिति प्रसादार्हम् । नीलो दण्डश्च वस्त्रञ्च शिरःकुम्भस्तु कानकः । सौवर्णं युवराजस्य प्रतापं नाम विश्रुतम् ॥ चान्दनौ दण्डकन्दौ चेत् सुशुक्ले रज्जुवाससी । छत्त्रं मनोहरं राज्ञां स्वर्णकुम्भोपशोभितम् ॥ शुक्लानि रज्जुवासांसि स्वर्णकुम्भस्तथोपरि । इदं कनकदण्डाख्यं छत्त्रं सर्व्वार्थसाधकम् ॥ दण्डकन्दशलाकाश्च शुद्धस्वर्णेन निर्म्मिताः । कीलकं स्वर्णघटितमश
छत्त्रः, पुं, (छद + णिच् + ष्ट्रन् ह्रस्वश्च ।) मूलेन पत्रेन च वचाकारवृक्षः । छातारियाविष । छातनाविष । खरविष इति च भाषा । तत्- पर्य्यायः । अतिच्छत्त्रः २ कटुः ३ । इति रत्न- माला ॥ भूततृणम् । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-465-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "छत्र" आता है (14)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें