🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:43:49 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आतपत्र

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आतपत्र

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आतपत्र

अर्थ: छाता

संस्कृत: छत्रम् · पर्याय: छत्र

व्युत्पत्ति: आतपः-त्रम्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आतपत्र (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आतपत्र (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआतपत्रम्आतपत्रेआतपत्राणि
द्वितीयाआतपत्रम्आतपत्रेआतपत्राणि
तृतीयाआतपत्रेणआतपत्राभ्याम्आतपत्रैः
चतुर्थीआतपत्रायआतपत्राभ्याम्आतपत्रेभ्यः
पञ्चमीआतपत्रात् / आतपत्राद्आतपत्राभ्याम्आतपत्रेभ्यः
षष्ठीआतपत्रस्यआतपत्रयोःआतपत्राणाम्
सप्तमीआतपत्रेआतपत्रयोःआतपत्रेषु
सम्बोधनहे आतपत्रहे आतपत्रेहे आतपत्राणि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आतपत्र
आतपत्र
ātapatra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
छाता (2.8.32) छत्र
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आतपत्र, आतपत्रक संज्ञा पुं॰ [सं॰] छाता । छतरी । उ॰—आतपत्र सा रुचिर शीश पर राजित जिनके व्योम वितान ।—पार्वती, पृ॰ ३० ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-तप—त्र n. ‘heat-protector’ (ifc. f(आ). , Megh.; Kathās.), a large umbrella (of silk or leaves), MBh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (134,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आतपत्र न० आतपात् त्रायते त्रै--क । छत्रे । स्वार्थे कन् । आतपत्रकमप्यत्र । “तमातपक्लान्तमनातपत्रम्” । “एकात- पत्रं जगतः प्रभुत्वम्” । “पद्मा पद्मातपपत्रेण भेजे सास्राज्यदीक्षितम्” इति च रघुः । “राज्यं स्वह- स्तधृतदण्डमिवातपत्रम्” शकु० । “तस्यातपत्रं बिभरा- म्बभूवे” माघः । “निजातपत्रस्य तलस्थले नलः” नैष० आतपत्रोत्पत्तिर्यथा भार० आनु० प० ९२, ९३ अ० । “यदिदं श्राद्धकृत्येषु दीयते भरतर्षभ! । छत्रञ्चोपानहौ चैव केनैतत् संप्रवर्त्तितम् । कथञ्चैतत् समुत्पन्नं किम- र्थञ्चैव दीयते । न केवलं श्राद्धकृत्ये पुण्यकेष्वपि दीयते । बहुष्वपि निमित्तेषु पुण्यमाश्रित्य दीयते । एतद्विस्तरतो ब्रह्मन्! श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः । भीष्म उवाच । शृणु राजन्नवहितश्छत्रोपानहविस्तरम् । यथैतत् प्रथितं लोके यथा चैतत् प्रवर्त्तितम् । यथा चाक्षय्यतां प्राप्तं पुण्य- ताञ्च यथा गतम् । सर्वमेतदशेषेण प्रवक्ष्यामि नराधिप! । जमदग्नेश्च संवादं सूर्य्यस्य च महात्मनः । पुरा म भष- वान्साक्षाद्धनुषाऽक्रीडत प्रमो । । सन्धाय सन्धाय शरां- श्चिक्षेप किल भार्गवः । तान् सर्व्वान् रेणुका क्षिप्तांस्तस्ये- षून् दीप्ततेजसः । आनीय सा तदा तस्मै प्रादादसकृद- च्युत! । अथ तेन--स शब्देन ज्यायाश्चैव शरस्य च । प्रहृष्टः सम्प्रचिक्षेप सा च प्रत्याजहार तान् । ततो मध्याह्नमारूढे ज्येष्ठामूले दिबाकरे । स सायकान् द्विजो मुक्त्वा रेणुकामिदमब्रवीत् । गच्छानय विशालाक्षि! शरा- नेतान् धनुश्च्युतान् । यावदेतान् पुनः सुभ्रु! क्षिपा- मीति जनाधिप! । सा गच्छन्त्यन्तरा छायां वृक्षसाश्रित्य भाविनी । तस्थौ तस्य हि सन्तप्तं शिरः पादौ तथैव च । [] स्थित्वा सा तु मुहूर्त्तं वै भर्त्तुः शापभयाच्छुभा । यया- वानयितुं भूयः सायकानलिनेक्षणा । प्रत्याजगाम च शरांस्तानादाय यशस्विनी । सा वै खिन्ना सुचार्व्वङ्गी पद्भ्यां दुःखं नियच्छती । उपाजगाम भर्त्तारं भया- द्भर्त्तुः प्रवेपती । स तामृषिस्तदा क्रुलो वाक्यमाह शुभा- ननाम् । रेणके! किं चिरेण त्वमागतेति पुनः पुनः । रेणुकोवाच । शिरस्तावत् प्रदीप्तं मे पादौ चैव तपोधन! सूर्य्यतेजोनिरुद्धाऽहं वृक्षच्छायां समाश्रिता । एतस्मात् कारणाद्ब्रह्मंश्चिरायैतत् कृतं मया । एतच्छ्रुत्वा मम विभो! मा क्रुधस्त्वं तपोधन! । जमदग्निरुवाच । अद्यैनं दीप्तकिरणं रेणुके! तव दुःखदम् । शरैर्निपातयिष्यासि सूर्य्यमस्त्राग्नितेजसा । भीष्म उवाच । स विस्फार्य्य धनुर्द्दिव्यं गृहीत्वा च शरान् बहून् । अतिष्ठत् सूर्य्यम- भितो यतो याति ततोमुखः” । इत्येवं क्रोधेन आत्मानं (सूर्य्यं) पातयितुमिच्छवे जमठग्नये विप्ररूपं धृत्वागत्य तं च परितोष्य तस्मै छत्रसुपानहौ च सूर्य्योददावित्युक्तं ततोऽध्यायान्तरे यथा । “एतावदुक्त्वा स तदा तूष्णीमासीद्भृगूत्तमः । अथ सूर्य्योऽद- दत्तस्मै च्छत्रोपानहमाशु वै । सूर्य्य उवाचे । महर्षे! शिरसस्त्राणं छत्रं मद्रश्मिवारणम् । प्रतिगृह्णीष्व पद्भ्याञ्च त्राणार्थं चर्म्मपादुके । अद्यप्रभृति चैवेह लोकं सम्प्रचरिष्यति । पुण्यकेषु च सर्व्वेषु परमक्षय्यमेव च । भीष्म उवाच । छत्रोपानहमेतत्तु सूर्य्येणैतत् प्रवर्त्ति- तम् । पुण्यमेतदभिख्यातं त्रिषु लोकेषु भारत! । तस्मात् प्रयच्छ विप्रेषु च्छत्रोपानहमुत्तमम् । धर्मस्तेषु महान् भावी न मेऽत्रास्ति विचारणा । छत्रं हि भरतश्रेष्ठ! यः प्रदद्याद्द्विजातये । शुभम् शतशलाकं वै स प्रेत्य मुख- मेधते” । एतल्लक्षणं छत्रशब्दे वक्ष्यते ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0649-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आतपत्रं, क्ली, (आतप + त्रै + कः) छत्रं । इत्यमरः ॥ (यथा शाकुन्तले, -- “राज्यं स्वहस्तधृतदण्डमिवातपत्रं” । यथा रामायणे, -- “पाण्डरेणातपत्रेण ध्रियमाणेन मूर्द्धनि” ॥ “छत्रशब्देऽस्य गुणादयो ज्ञातव्याः” ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-170-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आतपत्र" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आतपत्रआतपत्र (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आतपत्र 📚 ➤ छाता
संस्कृत: छत्रम् · पर्याय: छत्र

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आतपत्र 📚आतपत्रक संज्ञा पुं॰ छाता । छतरी🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
आतपत्र

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें