🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:46:34 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ज्योति
jyoti
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ज्योति संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ ज्योतिस्]
१. प्रकाश । उजाला । द्युति ।
२. अग्निशिखा । लपट । लौ । मुहा॰—ज्योति जगना = (१) प्रकाश फैलना । (२) किसी देवता के सामने दीपक जलाना ।
३. अग्नि ।
४. सू्र्य॰ ।
५. नक्षत्र ।
६. मेथी ।
७. संगीत में अष्टताल का एक भेद ।
८. आँख की पुतली के मध्य का वह विंदु या स्थान जो दर्शन का प्रधान साधन है ।
९. द्दष्टि ।
१०. अग्नि- ष्टोम यज्ञ की एक संख्या का नाम ।
११. विष्णु ।
१२. वेदांत में परमात्मा का एक नाम । यौ॰—ज्योतिमयी = प्रकाश से भरी हुई । ज्योतिमुख = ज्योति का मुख ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ज्योति (only loc. ˚तौ) = ˚तिस्, TāṇḍyaBr. xvi, 10, 2
cf. दश-, शत-.
ज्योतिः in comp. for ˚तिस्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (427,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ज्योतिः, [स्] क्ली, (ज्युतृ दीप्तौ + इसिः । यद्बा, द्युत दीप्तौ + “द्युतेरिसिन्नादेश्च जः ।” उणां । २ । १११ । इति इसिन् दस्य च जः ।) दृष्टिः । नक्षत्रम् । (यथा, “ज्योतींष्यग्निञ्चामेध्यमशस्तञ्च नाभिवीक्षेत ॥” इति चरके सूत्रस्थानेऽष्टमे- ऽध्याये ॥) प्रकाशः । इति मेदिनी । से, २३ ॥
ज्योतिः, [स्] पुं, (ज्योतते इति । ज्युतृ + कर्त्तरि इसिः । द्युत + इसिन् वा ।) अग्निः । (यथा, -- “तस्यान्तरेण नाभेस्तु ज्योतिः स्थानं ध्रुवं स्मृतम् । तदा धमति वातस्तु देहस्तेनास्य वर्द्धते ॥” इति सुश्रुते शारीरस्थाने चतुर्थेऽध्याये ॥) सूर्य्यः । इति मेदिनी । से, २२ ॥ मेथिका । इति राजनिर्घण्टः ॥ (विष्णः । यथा, महाभारते १३ । १४९ । ७९ । “स्वक्षः स्वङ्गः शतानन्दी नन्दिर्ज्योतिगणेश्वरः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-550-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "ज्योति" आता है (23)
घंटु ताप । प्रकाश । ज्योतिआद्योत प्रकाश । ज्योति । चमकप्रभान ज्योति । दीप्ति । प्रकाशप्रभासन दीप्ति । ज्योतिचमक प्रकाश । ज्योति । रोशनी । जैसे,—आग या सूर्य की चमक बिजली की चमकज्युति ज्योतिभ्राजि दीप्ति । द्युति । ज्योति । चमकशुचिस् प्रकाश । ज्योति । दीप्तिफर्र प्रकाश । ज्योतिद्योति ज्योति । आभाअष्टताल ताल के आठ प्रकार-आड़, दोज, ज्योति, चंद्रशेखर गंजन, पंचताल, रूपल और समत…प्रकाश दीप्ति (को॰)प्रभास पूर्ण प्रभायुक्तझिंगिनी एक प्रकार का जंगली बृक्ष जो बहुत ऊँचा होता है । इसके पत्ते महुए के समा…निकाश जहाँ तक दृष्टि जाती हो वह स्थान । दृष्टिक्षेत्र । क्षितिजप्रकाश्य प्रगट करने योग्य । जाहिर करने योग्यदुत एक शब्द जो तिरस्कारपूर्वक हटाने के समय बोला जाता है । दूर होमेथी मसाले और ओषध में काम आनेवाला । एक बहुप्रसिद्ध छोटा पौधा और उसका फल । व…पारायणी सरस्वती का एक नामउज्ज्वला बारह अक्षरों का एक वृत्त जिसमें दो नगण, एक भगण और एक रगण होते हैंपौ पौसाला । पौसला । प्याऊपहा ‡ संज्ञा पुं॰दीपत पु संज्ञा स्त्री॰
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें