🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:51:00 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्रचार
pracāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रचार संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. किसी वस्तु का निरंतर व्यवहार या उपयोग । चलन । रवाज । जैसे,—(क) आजकल अँगरखे का प्रचार कम हो गया है । (ख) इस ग्रंथ का बहुत अधिक प्रचार है ।
२. प्रसिदि्ध ।
३. प्रकाश ।
४. घोड़ों की आँख का एक रोग जिसमें आँखों के आसपास का मांस बढ़कर दृष्टि रोक लेता है । यह मांस काट डाला जाता है ।
५. जाना । चलना । घूमना (को॰) ।
६. प्रगट होना । आना (को॰) ।
७. व्यवहार । आचार (को॰) ।
८. खेलने का मैदान । अभ्यास करने का स्थान (को॰) ।
९. चरागाह (को॰) ।
१०. मार्ग । पथ (को॰) ।
११. सार्वजनिक घोषणा या विज्ञापन । (को॰) ।
१२. गति । संचार । क्रियात्मकता (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-˚चार m. roaming, wandering, Hariv. (cf. भिक्षा-)
coming forth, showing one's self, manifestation, appearance, occurrence, existence, MBh.; Kāv. &c.
application, employment, use, ib.
conduct, behaviour, Mn.; MBh. &c.
prevalence, currency, custom, usage, W.
a playground, place of exercise, Hariv.
pasture-ground, pasturage, Mn. ix, 219 (= Viṣṇ. xviii, 44, where Sch. ‘a way or road leading from or to a house’), Yājñ.; MBh.; Hariv.; R.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (657,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रचारः 1 Going forth, ranging, walking about, wandering Ku. 3. 41. --2 Appearance, coming in, manifestation; U. 1; Mu. 1. --3 Currency, prevalence, use, being used or applied; विलोक्य तैरप्यधुना प्रचारं Trik. --4 Conduct, behaviour. --5 Custom, usage. --6 A playground, place of exercise. --7 A pasture-ground, pasturage, Y. 2. 166. --8 A passage, path; Ms. 9. 219.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0728-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रचार पु० प्र + चर--भावे घञ् । १ प्रसरणे २ गतौ ३ प्रकाशे च । ततः तारका० इतच् । प्रचारित सञ्जातप्रचारे त्रि० । प्रकाशिते च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4432,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रचारः, पुं, (प्रचरणमिति । प्र + चर + भावे घञ् ।) प्रचरणम् । व्यक्तः । प्रकाशः । यथा, “दमनकतरुशाखालम्बिछोलङ्गयुग्मं तुहिनकिरणविम्बे खञ्जरीटप्रचारः ॥” इति शङ्कराचार्य्यः ॥ (प्रचरत्यस्मिन्निति । प्र + चर + आधारे घञ् । गवादेश्चरणस्थानम् । यथा, महाभारते । १ । ४० । १८ । “परिश्रान्तः पिपासार्त्त आससाद मुनिं वने । गवां प्रचारेष्वासीनं फेनमापिबतां पयः ॥” अश्वानां नेत्ररोगविशेषः । तच्चिकित्सादिकं यथा, अश्ववैद्यके । ३० । ३१ -- ३६ । “प्रच्छादयति यद्दृष्टिं मांसं पर्य्यन्तवर्ज्जितम् । प्रचारकाख्यं तं विन्द्यात् नेत्ररोत्रं कफात्मकम् ॥ क्षितौ निपात्य तुरगं ततो नेत्रं प्रसारयेत् । कृतकर्म्मा भिषग् विद्बान् वडिशेनाक्षिवर्त्मनि ॥ ततस्तीक्ष्णेण शस्त्रेण छिन्द्यात् प्रावरकं बुधः । तारकस्य यथा पीडा जायेत न मनागपि ॥ शुद्धं तत् पूरयेन्नेत्रं मधुना सैन्धवेन वा । प्रक्षाल्य चोत्थाय ततः शङ्खजां वेधयेत् शिराम् । कुष्ठेन वचया चव्या तथा त्रिकटुकेन च । प्रतिपानं प्रदातव्यं सुरया लवणैः सह ॥ निर्व्वातं विहितं स्थानं ग्रासे दूर्व्वा च पूजिता । गुरुभक्ष्यं न दातव्यं मधुरञ्च विशेषतः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-247-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रचार" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें