🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:36:28 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

तारक
tāraka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तारक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. नक्षत्र । तारा ।
२. आँख ।
३. आँख की पुतली ।
४. इंद्र का शत्रु एक असुर । इसने जब इंद्र को बहुत सताया, तब नारायण ने नपुंसक रूप धारण करके इसका नाश किया । (गरुड़पुराण) ।
५. एक असुर जिसे कार्तिकेय ने मारा था । दे॰ तारकासुर । यौ॰—तारकजित्, तारकरिपु, तारकवैरी, तारकसूदन = कार्तिकेय ।
६. राम का षडक्षर मंत्र जिसे गुरु शिष्य के कान में कहता है औ र जिससे मनुष्य तर जाता है । 'औ' रामाय नमः' का मंत्र ।
७. भिलावाँ । भेलक ।
८. वह जो पार उतारे ।
९. कर्णधार । मल्लाह ।
१०. भवसागर से पार करनेवाला । तारनेवाला । उ॰—नृप तारक हरि पद भजि साँच बड़ाई पाइय ।— भारतेंदु ग्रं॰, भा॰ १, पृ॰ ६९७ ।
११. एक वर्णवृत्त जिसके प्रत्येक चरण में चार सगण ओर एक गुरु होता है (IIS IIS IIS IIS S) ।
१२. एक वर्ग का नाम, जो अंत्येष्टि कराता है—'महाब्राह्मण' । उ॰—यह फतहपुर का महाब्राह्माण (तारक का आचारज) था ।—सुंदर॰ ग्रं॰, भा॰ १, पृ॰ ८५ ।
१३. गरुड़ । उ॰—ग्रंथा जातियाँ लखमण गीता मुनि विहंगा तारक ससि माथ ।—रघु॰, रू॰, पृ॰ २५५ ।
१४. कान (को॰) ।
१५. महादेव (को॰) ।
१६. हठयोग में तरने का उपाय (को॰) ।
१७. एक उपनिषद (को॰) ।
१८. मुद्रण में तारे का चिह्न- * ।
तारक टोड़ी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ तारक + हिं॰ टोड़ी] एक राग जिसमें ऋषभ और कोमल स्वर लगते हैं और पंचम वर्जित होता है । (संगीत रत्नाकर) ।
तारक तीर्थ संज्ञा पुं॰ [सं॰] गया तीर्थ, जहाँ पिंडदान करने से पुरखे तर जाते हैं ।
तारक ब्रह्म संज्ञा पुं॰ [सं॰] राम का षडक्षर मंत्र । रामतारक मँत्र । 'ओं रामाय नमः' यह मंत्र ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तारक mf(इका [Pāṇ. vii, 3, 45, Vārtt. 6] R. ii)n. causing or enabling to pass or go over, carrying over, rescuing, liberating, saving, MBh. xii (Śiva), JābālUp.; ŚivaP. &c. (a particular prayer, ब्रह्मन्)
belonging to the stars, VS. xxiv, 10 (˚क)
तारक m. a helmsman, L.
N. of a Daitya (conquered by Indra with the assistance of Skanda), MBh. vi ff. (pl. the children of that Daitya, viii, 1553), xiii; Hariv.; Kum. &c.
of an enemy of Viṣṇu, L.
of a friend of Sīmanta, BrahmottKh. xxx
तारक m. n. a float, raft, L.
तारक n. a star, MBh. v, 5390; Gīt. vii, 24
the pupil of the eye, L.
the eye, L.
a metre of 4 × 13 syllables
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (444,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तारकः N. of a demon killed by Kārtikeya. [He was the son of Vajrānga and Varāṅgī. He propitiated the god Brahmadeva by means of his penance on the Pāriyātra mountain, and asked as a boon that he should not be killed by any one except a child seven days old. On the strength of this boon he began to oppress the gods who were obliged to go to Brahmā and ask his assistance in the destruction of the demon; (see Ku. 2). But they were told that the offspring of Śiva could alone vanquish him. Afterwards Kārtikeya was born, and he slew the demon on the seventh day of his birth]. --Comp. --अरिः, --जित् m. an epithet of Kārtikeya. (For other senses, see under तॄ).
तारक a. (रिका f.) [तॄ-णिच् ण्वुल] 1 Carrying over. --2 Protecting, preserving, rescuing. --3 Helping another through a difficulty. --कः 1 A pilot, helmsman. --2 A deliverer, saviour. --3 N. of Śiva. --कः, --कं A boat, raft. --कं 1 The pupil of the eye. --2 The eye (also f.).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0536-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तारक त्रि० तारयति तॄ--णिच्--ण्वृल् । १ तारयितरि । “तत्र हि जन्तोः पाणेषूत्क्रममाणेषु रुद्रस्तारकं ब्रह्मव्याचष्टे” जावालोप० । स्त्रियां कापि अतं इत्त्वम् । २ दैत्यभेदे तत्कथा शिवपुराणे दृश्या । ३ कर्णे ४ भेलके च मेदि० । तारैव स्वार्थे क । “तारका ज्योतिषि” पा० अजादि० टाप् न अत इत्त्वम् । तारका । ५ नेत्रकनीनिकायां स्त्री । ६ चक्षुषि न० स्त्री० मेदि० । “तस्मिन् विप्रकृताः काले तारकेण दिवौकसः” कुमा० । “अभिभाव्यतरिकम- दृष्टहिमद्युतिविम्बमस्तमितभानु नभः” माघः “कुमार- [] स्तुतिषु तारकोद्धरणम्” काद० । न दण्ड्यानां नेत्रो- त्पाटनमिति ध्वन्यर्थः । “पतनं तारकादीनाम्” सुश्रु० “तनुप्रकाशेन विचेयतारका” रघुः । “तारकावर्षमिव धर्म्मविनाशपिशुनम्” “क्वापि विहृत्य दिवावसाने लोहिततारका” काद० । “त्र्यधिकदशयतिर्ननौ रौ भवेतां ररौ तारका, वृत्तरत्नाकरोक्ते अष्टादशाक्षरपा- दके ७ छन्दोभेदे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3277-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तारकं, क्ली, (तारेण कनीनिकया कायतीति । कै + कः ।) चक्षुः । इति मेदिनी । के, १०० ॥
तारकं, क्ली, स्त्री, (तारमेव । स्वार्थे कन् ।) चक्षुस्तारा । नक्षत्रम् । इति मेदिनी । के, १०० ॥
तारकः, पुं, (तारयति दैत्यानिति । तॄ + णिच् + ण्वुल् ।) द्वादशमन्वन्तरीयेन्द्रशत्रुरसुरविशेषः । यथा, -- “मनोस्तु दक्षपुत्त्रस्य द्बादशस्यात्मजान् शृणु । देववानुपदेवश्च देवश्रेष्ठो विदूरथः ॥ मित्रवात् मित्रदेवश्च मित्रविन्दश्च वीर्य्यवान् । मित्रवाहः सुवर्च्चाश्च दक्षपुत्त्रमनोः सुताः ॥ तपस्वी सुतपाश्चैव तपोमूर्त्तिस्तपोरतिः । तपोधृतिर्द्युतिश्चान्य ऋषयश्च तपोधनाः ॥ सुधर्म्माणः सुतपसो हरिता रोहितास्तथा । सुरारयो गणाः पञ्च प्रत्येकं दशको गणः ॥ [] ऋतघामा च तन्त्रेन्द्रस्तारको नाम तद्रिपुः । हरिर्नपुंसको भूत्वा घातयिष्यति शङ्कर ! ॥ इति गारुडे ८७ अध्याये ॥ (अपरोऽसुरविशेषः । कार्त्तिकेयः एनं निहत- वान् । यथा, मतस्यपुराणे । १४५ । ५ -- ११ । “वज्राङ्गो नाम दैत्योऽभूत्तस्य पुत्त्रस्तु तारकः । सुरानुद्बासयामास पुरेभ्यः स महाबलः ॥ ततस्ते ब्रह्मणोऽभ्यासं जग्मुर्भयनिपीडिताः । भीतांश्च त्रिदशान् दृष्ट्वा ब्रह्मा तेषामुवाच ह ॥ सन्त्यजध्वं भयं देवाः ! शङ्करस्यात्मजः शिशुः । तुहिनाचलदौहित्रस्तं हनिष्यति दानवम् ॥ ततः काले तु कस्मिंश्चित् दृष्ट्वा वै शैलजां शिवः । स्वरेतो वह्निवदने व्यसृजत्कारणान्तरे ॥ तत्प्राप्तं वह्निवदने रेतो देवानतर्पयत् । विदार्य्य जठराण्येषां अजीर्णं निर्गतं मुने ! ॥ पतितं तत् सरिद्वरे ततस्तु शरकानने । तस्मात्तु स समुद्भूतो गुहो दिनकरप्रभः । स सप्तदिवसो वालो निजघ्ने तारकासुरम् ॥” अस्य विशेषविवरणन्तु तत्रैव १४५ अध्यायमारभ्य १५९ अध्यायेषु द्रष्टव्यम् ॥ तारयतीति । तॄ + णिच् + ण्वुल् ।) कर्णधारः । इति मेदिनी । के, ९९ ॥ भेलकः । इति शब्दरत्नावली ॥ (तरणो- पायः । यथा, हठयोगप्रदीपिकायाम् । ४ । ४० । “केचिदागमजालेन केचिन्निगमसङ्कुलैः । केचित्तर्केण मुह्यन्ति नैव जानन्ति तारकम् ॥” “तारयतीति तारकस्तं तारकं तरणोपायं नैव जानन्ति ।” इति तट्टीका ॥ महादेवः । वथा, महाभारते । १२ । २८४ । ३५ । “गर्भमांसशृगालाय तारकाय तराय च । नमो यज्ञाय यजिने हुताय प्रहुताय च ॥”) त्रातरि, त्रि । इति मेदिनी । के, १०० ॥ (यथा, प्रबोधचन्द्रोदये । २ । १३ । “कथयति भगवान् इहान्तकाले भवभयकातरतारकं प्रबोधम् ॥” स्त्रियां टापि अत इत्वम् । यथा, गोः रामा- यणे । २ । ९७ । २३ । “नारीणां तारिकाः काश्चित् काश्चित् परम- वाजिनाम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-607-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तारक" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें