🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:46:11 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

तारा
tārā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
नक्षत्र/तारे के नाम (1.3.23) नक्षत्र · ऋक्ष · तारका · उडु
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तारा १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. नक्षत्र । सितारा । यौ॰—तारामंडल । मुहा॰—तारे खिलना = तारों का चमकते हुए निकलना । तारों का दिखाई देना । तारे गिनना = चिंता या आसरे में बेचैनी से रात काटना । दुःख से किसी प्रकार रात बिताना । तारे छिटंकना = तारों का दिखाई पड़ना । आकाश स्वच्छ होना और तारों का दिखाई पड़ना । तारा टूटना = चमकते हुए पिंड का आकाश में वेग से एक ओर से दूसरी ओर को जाते हुए या पृथ्वी पर गिरते हुए दिखाई पड़ना । उल्कापात होना । तारा डूबना = (१) किसी नक्षत्र का अस्त होना । (२) शुक्र का अस्त होना । विशेष—शुक्रास्त में हिंदुओं के यहाँ मंगल कार्य नहीं किए तारे तोड़ लाना = (१) कोई बहुत ही कठिन काम कर दिखाना । (२) बड़ी चालाकी का काम करना । तारे दिखाना = प्रसूता स्त्री को छठी के दिन बाहर लाकर आकाश की ओर इसलिये तकाना जिसमें जिन, भूत आदि का डर न रह जाय । विशेष—मुसलमान स्त्रियों में यह रीति है । तारे दिखाई दे जाना = कमजोरी था दुर्बलता के कारण आँखों के सामने तिरमिराहट दिखाई पड़ना । तारा सी आँखें हो जाना = ललाई, पूजन, कीचड़ आदि दूर होने के कारण आँख का स्वच्छ हो जाना । तारों की छाँह = बड़े सबेरे । तड़के, जब कि तारों का धुँधला प्रकाश रहे । जैसे,—तारों की छाँह यहाँ से चल देंगे तारा हो जान = (१) बहुत ऊँचे पर हो जाना । इतनी ऊँचाई पर पहुँच जाना कि तारे की तरह छोटा दिखाई दे । (२) इतनी दूर हो जाना कि छोटा दिखाई पड़े । बहुत फासले पर हो जाना ।
२. आँख की पुतली । उ॰—देखि लोग सब भए सुखारे । एकटक लोचन चलत न तारे ।—मानस, १ । २४४ । मुहा॰—नयनों का तारा = दे॰ 'आँख का तारा' । मेरे नैनों का तारा है मेरा गोविंद प्यारा है ।—हरिश्चंद्र (शब्द॰) ।
३. सितारा । भाग्य । किसमत । उ॰—ग्रीखम के भानु सो खुमान को प्रताप देखि तारे सम तारे भए मूँदि तुरकन के ।—भूषण (शब्द॰) ।
४. मोती । मुक्ता (को॰) ।
५. छह स्वरोंवाले एक राग का नाम (को॰) ।
तारा २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. तंत्र के अनुसार दस महाविद्याओं में से एक ।
२. बृहस्पति की स्त्री का नाम जिसे चंद्रमा ने उसके इच्छानुसार रख लिया था । विशेष—बृहस्पति ने जब अपनी स्त्री को चंद्रमा से माँगा, तब चंद्रमा ने देना अस्वीकार किया । इसपर बृहस्पति अत्यंत कुद्ध हुए और घोर युद्ध आरंभ हुआ । अंत में ब्रह्मा ने उपस्थित होकर युद्ध शांत किया और तारा को लेकर बृहस्पति को दे दिया । तारा को गर्भवती देख बृहस्पति ने गर्भस्थ शिशु पर अपना अधिकार प्रकट किया । तारा ने तुंरत शिशु का प्रसव किया । देवताओं ने तारा से पूछा—'ठीक ठीक बताओ,'यह किसका पुत्र है ?' तारा ने बड़ी देर के पीछे बताय—'यह दस्युहंतम नामक पुत्र चंद्रमा का है' । चंद्रमा ने अपने पुत्र को ग्रहण किया और उसका नाम बुध रखा ।
३. जैनों की एक शक्ति ।
४. बालि नामक बंदर की स्त्री और सुसेन की कन्या । विशेष—इसने बालि के मारे जाने पर उसके भाई सुग्रीव के साथ रामचंद्र के अदेशानुसार विवाह कर लिया था । तारा पंचकन्याओं में मानी जाती है और प्रातः काल उसका नाम लेने का बड़ा माहात्म्य समझा जाता है । यथा— अहल्या द्रौपदी तारा कुंती मंदोदरी तथा । पंच कन्या स्मरेन्नित्य महापातकनाशनम् । ।
५. सिर में बाँधने का चीरा ।
५. राजा हरिश्चंद्र की पत्नी का नाम । तारामती (को॰) ।
६. बौद्धों की एक देवी (को॰) ।
तारा पु ३ संज्ञा पुं॰ [हिं॰] दे॰ ताला । उ॰—हिय भँडार नग आहि जो पूँजी । खोलि जीभ तारा कै कूँजी ।—जायसी ग्रं॰ (गुस), पृ॰ १३५ । मुहा॰—तारा मारना = ताला बंद करना । उ॰—ता पाछे वह ब्राह्मन ने अपने बेटा कों घर में मूंदि घर कौ तारयो मारयो ।—दो सौ बावन॰, भा॰ १, पृ॰ २७६ ।
तारा † ४ संज्ञा पुं॰ [सं॰ ताल(= सर)] तालाब ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तारा (आ), f. (g. भिदादि) a fixed star, asterism (cf. स्तृ), Yājñ. iii, 172; MBh. &c. (ifc. f(आ). , Mṛcch. iii, 10)
the pupil of the eye (chiefly ifc.), VarBṛS. lviii, 11 &c.
a kind of meteor, vli, 86 and 94
(in Sāṃkhya phil.) one of the 8 Siddhis, Tattvas.
(in music) N. of a Rāga of six notes
a kind of perfume, L.
a form of Dākṣāyaṇī (worshipped on the mountain Kiṣkindha, MatsyaP. xiii, 46; protectress of the Gṛtsa-madas, BrahmaP. ii, 18, 8; cf. RTL. p. 187)
N. of a Buddh. goddess, Vāsav., 433
of Bṛhaspati's wife (carried off by Soma), MBh. v, 3972; Hariv. 1340 ff.; BhP. &c.
of the wife of Buddha Amoghasiddha, Buddh.
of a Śakti, Jain.
of a Yoginī, Hcat. ii, 1, 710
of a female monkey (daughter of Suṣeṇa, wife of Bālin and mother of Aṅgada), MBh. iii, 16110 ff.; R. i, iv, vi.
तारा f. of ˚र, q.v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (443,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तारा 1 A star or planet in general; हंसश्रेणीसु तारासु R. 4. 19; Bh. 1. 15. --2 A fixed star; R. 6. 22. --3 The pupil of the eye, the eye-ball; कांतामंतः प्रमोदादभिसरति मदभ्रांततारश्चकोरः Māl. 9. 30; विस्मयस्मेरतारैः 1. 28, Ku. 3, 47. --4 A pearl. --5 (a) N. of the wife of Vāli, king of the monkeys, and mother of Aṅgada. She in vain [] tried to dissuade her husband Vāli from fighting with Rāma and Sugrīva, and married Sugrīva after Vāli had been killed by Rāma. (b) N. of the wife of Bṛhaspati, the preceptor of the gods. She was on one occasion carried off by Soma (the moon) who refused to deliver her up to her husband when demanded. A fierce contest then ensued, and Brahmā had at last to compel Soma to restore her to her husband. Tārā gave birth to a son named Budha who became the ancestor of the Lunar race of kings. (c) N. of the wife of Hariścandra and mother of Rohidāsa; (also called Tārāmatī). --Comp. --अधिपः {1} the moon; Ku. 7. 48; Bh. 1. 71. {2} Śiva. {3} Bṛhaspati. {4} Vāli. {5} Sugrīva. --आपीडः the moon. --आभः quicksilver. --पतिः {1} the moon; R. 13. 76. {2} Vāli. {3} Bṛhaspati. {4} Śiva. --पथः the atmosphere, firmament. --प्रमाणं sidereal measure, sidereal time. --भूषा the night. --मंडलं {1} the starry region, the zodiac. {2} the pupil of the eye. --मृगः the constellation मृगशिरस्. --मैत्रकं ‘the friendship of the stars’, spontaneous or unaccountable love; Māl. 7, Māl. 4; U. 5. --वर्षं falling stars.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0536-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तारा, स्त्री, पुं, (तारयतीति । तॄ + णिच् + अच् ।) नक्षत्रम् । इत्यमरः । १ । ३ । २१ ॥ (यथा, महाभारते । १ । २११ । २६ । “चन्द्रादित्यौ ग्रहास्तारा नक्षत्राणि दिवौ- कसः ॥”) यथाच कर्म्मलोचने । “एकतारं नभो दृष्ट्वा स्मर्त्तव्यो नारदो मुनिः । तावद्भवति चाण्डालो यावदन्यां न पश्यति ॥” अक्षिमध्यम् । इति मेदिनी । रे, ४३ ॥ शेषस्य पर्य्यायः । विम्बिनी २ कनीनिका ३ । इति राजनिर्घण्टः ॥ तारका ४ । इत्यमरः । १ । ३ । २१ ॥ (यथा, हठयोगप्रदीपिकायाम् । ४ । ३९ । “तारे ज्योतिषि संयोज्य किञ्चिदुन्नमयेद्भुवौ ॥”)
तारा, स्त्री, (तारयति तापादिति । तॄ + णिच् + अच् + टाप् ।) बुद्धदेवताभेदः । बृहस्पति- भार्य्या । इति मेदिनी । रे, ४३ ॥ (यथा, देवी- भागवते । १ । ११ । ७५ । “ततः कालेन कियता तारासूत सुतं शुभम् ॥”) बालिभार्य्या । सा सुषेणवानरकन्या । इति रामायणम् ॥ (यथा, महाभारते । ३ । २७९ । १८ । “हेममाली ततो बाली तारां ताराघिपान- नाम् । उवाच वचनं वाग्मी तां वानरपतिः पतिः ॥”) चीडा । मुक्ता । इति राजनिर्घण्टः ॥ * ॥ द्वितीया शक्तिः । यथा, -- “लीलया वाक्प्रदा चेति तेन लीलसरस्वती । तारकत्वात् सदा तारा सुखमोक्षप्रदायिनी ॥ उग्रापत्तारिणी यस्मादुग्रतारा प्रकीर्त्तिता ॥” [] अस्या ध्यानं यथा, -- “प्रत्यालीढपदार्पिताङ्घ्रिशवहृद्घोराट्टहासा परा खड्गेन्दीवरकर्त्तृखर्परभुजा क्रूङ्कारबीजोद्भवा । खर्व्वा नीलविशालपिङ्गलजटाजूटैकनागैर्युता जाड्यं न्यस्य कपालके त्रिजगतां हन्त्युग्रतारा- स्वयम् ॥” अपि च । “प्रत्यालीढपदां घोरां मुण्डमालाविभूषिताम् । खर्व्वां लम्बोदरीं भीमां व्याघ्रचर्म्मावृतां कटौ ॥ नवयौवनसम्पन्नां पञ्चमुद्राविभूषिताम् । चतुर्भुजां ललज्जिह्वां महाभीमां वरप्रदाम् ॥ खडगकर्त्तृसमायुक्तसव्येतरभुजद्बयाम् । कपालोत्पलसंयुक्तसव्यपाणियुगान्विताम् ॥ पिङ्गोग्रैकजटां ध्यायेन्मौलावक्षोऽभ्यभूषिताम् । बालार्कमण्डलाकारलोचनत्रयभूषिताम् ॥ ज्वलच्चितामध्यगतां घोरदंष्ट्रां करालिनीम् । सावेशस्मेरवदनां स्त्र्यलङ्कारविभूषिताम् ॥ विश्वव्यापकतोयान्तःश्वेतपद्मोपरिस्थिताम् ॥” अस्या दशाक्षरमन्त्रोक्तध्यानं यथा, -- “श्यामवर्णां त्रिनयनां द्विभुजां वरपङ्कजे । दघानां बहुवर्णाभिर्बहुरूपाभिरावृताम् ॥ शक्तिभिः स्मेरवदनां स्मेरमौक्तिकभूषणाम् । रत्नपादुकयोर्न्यस्तपादाम्बुजयुगां स्मरेत् ॥” इति तन्त्रसारः ॥ (अस्या बीजं यथा, “ह्रीँ स्त्रीँ हुँ फट् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-608-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तारा" आता है (20)
उडु नक्षत्र । तारा । यौ॰—उडुपति । उडुराज । २ पक्षी । चिड़ियाँ । ३ केवट । म…तारक नक्षत्र । तारास्तृ ताराज्योतिष्क ग्रह, तारा, नक्षत्र आदि का समूहतारका नक्षत्र । तारावसुधारा जैनों की एक देवी का नाम । पर्या॰—तारा । नीलसरस्वती । महाश्री । स्वाहा …भासंती तारा । नक्षत्रबिंबिनी आँख की पुतली । तारा । कनीनिकाअख्तर नक्षत्र । तारा । सितारातारचौ पु संज्ञा पुं॰ तारक । तारासितारा तारा । नक्षत्रऋक्ष भालकन्या अविवाहित लडकी । क्वारी लड़की । विशेष—पकाशर के अनुसार १० वर्ष की लड़की …नक्षत्र चंद्रमा के पथ में पड़नेवाले तारों का वह समूह या गुच्छ जिसका पहचान के ल…खग आकाश में चलनेवाली वस्तु या व्यक्तिखेटक खेड़ा । गाँवनागार्जुन एक प्राचीन बौद्ध महात्मा या बोधिसत्व जो माध्यमिक शाखा के प्रवर्तक थे ।…गजरा गाजर के पत्ते जो चौपायों को खिलाए जाते हैंकचबची चमकीले बुंदे जिन्हें स्त्रियाँ शोभा के लिये मस्तक, कनपटी और गाल पर चिप…नभगामी चंद्रमा । (ड़िं॰)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें