🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:12:14 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

स्तृ
stṛ
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्तृ संज्ञा पुं॰ [सं॰] तारा [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. स्तृ (or स्तॄ), cl. 5. 9. P. Ā. (Dhātup. xxvii, 6; xxxi, 14) स्तृणोति, स्तृणुते or स्तृणाति, स्तृणीते (Ved. and ep. also स्तरति, ˚ते; pf. तस्तार, तस्तरे [3. pl. तस्तरुः, तस्तरिरे] Br. &c.; 3. sg. [with pass. sense] तिस्तिरे, RV.; 3. pl. तस्त्रिरे, AV.; p. Ā. तिस्तिराण, RV.; aor. अस्तर्, स्तर्, ib.; अस्तृषि, अस्तृत, AitBr.; अस्तरीत्, AV.; अस्तार्षीत्, अस्तरीष्ट or अस्तरिष्ट, अस्तीर्ष्ट Gr.; Prec. स्तृषीय, AV.; स्तर्यात् or स्तीर्यात्; स्तृषीष्ट, स्तरीषीष्ट or स्तरिषीष्ट, स्तीर्षीष्ट Gr.; fut. स्तर्ता Gr.; स्तरिष्यति, ते˚ [Gr. also स्तरीष्˚] Br. &c.; inf. स्तर्तुम् or स्तरीतुम् or स्तरितुम् Gr.; स्तर्तवे, ˚तवै, स्तरीतवै or स्तरितवै, Br.; स्तरीतवे, AV.; -स्तिरे, -स्तृणीषणि, RV.; ind.p. स्तीर्त्वा or स्तृत्वा, Br.; -स्तीर्य, ib.; -स्तृत्य, MBh.), to spread, spread out or about, strew, scatter (esp. the sacrificial grass; in this sense in older language only cl. 9. P. Ā.), RV.; AV.; Br.; ŚrS.; R.; to spread over, bestrew, cover, KātyŚr.; MBh. &c.; (cl. 5. P. Ā.) to lay low, overthrow, slay (an enemy), RV.; AV.; Br.; Up. : Pass. स्तीर्यते (˚ति) or स्त्रियते (Gr. also स्तर्यते; aor. अस्तारि), to be spread or strewn &c., RV. &c. &c.: Caus. स्तारयति (aor. अतस्तरत्), to spread, cover, Bhaṭṭ. : Desid. तिस्तीर्षते or तुस्तूर्षते (Gr. also P. and तिस्तरीषति or तिस्तरिषति, ˚ते), to wish to spread or strew or lay low, Br.; Up. : Intens. तास्तर्यते, तेस्तीर्यते, तास्तर्ति Gr. [cf. Gk. στορέννυμι, στρώννυμι; Lat. sternere; Goth. straujan; Germ. streuen; Angl.Sax. streowian; Eng. strew.]
2. स्तृ m. (only in pl. nom. स्तृणस् [?] gen. स्तृणाम् [v.l. स्तॄनाम्] and instr. pl. स्तृभिस्; cf. तृ nom. pl. तारस्) a star (as the ‘light-strewer’ or [pl.] the ‘scattered ones’), RV.; Jyot.
a mark or star-like spot (on the forehead of a bull or cow), RV.
स्तृ [cf. Lat. stella; Germ. Stern; Eng. star; accord. to some for अस्-तृ (√ 2. अस्); cf. Gk. ἀστήρ, ἄστρον.]
3. स्तृ. See √ स्पृ, p. 1268, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1260,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्तृ {vI.v} {c5c} U. (स्तृणोति, स्तृणुते, स्तृत; pass. स्तर्यते) 1 To spread, strew, cover, spread on or over; (महीं) तस्तार सरघाव्याप्तैः स क्षौद्रपटलैरिव R. 4. 63, 7. 58. --2 To spread, expand, diffuse. --3 To scatter, spread about. --4 To clothe, cover, overspread, envelop. --5 To kill. --Caus. (स्तारयति-ते) To overspread, cover, strew; रक्तेनाचिक्लिदद्भूमिं सैन्यैश्चातस्तरद्धतैः Bk. 15. 48. --Desid. ( तिस्तीर्षति-ते). {vII.v} {c5c} P. (स्तृणीते) To please, gratify.
स्तृ m. A star.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1145-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्तृ विस्तार स्वा० उ० सक० अनिट् । स्तृणोति स्तृणुते अस्तार्षीत् अस्तृत अस्तरिष्ट । पर्युदासान्न षोपदेशः ।
स्तृ प्रीतौ अक० रक्षणे सक० स्वा० प० अनिट् । स्तृणोति अस्तार्षीत् । पर्युदासेन अषोपदेश एव ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5342,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्तृ, न प्रीतिरक्षाप्राणने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (स्वा०-पर०-सक०-अक०-च-अनिट् ।) न, स्तृणोति । इति दुर्गादासः ॥
स्तृ, न ञ स्तृतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (स्वा० उभ०-सक०-अनिट् ।) न ञ, स्तृणोति स्तृणुते स्तृतिराच्छादनम् । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-434-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें