🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:29:37 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

स्तृ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

स्तृ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद · लाल = कोश में नहीं मिला (नाम/दुर्लभ शब्द)

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

स्तृ

यह शब्द कोश में नहीं मिला। यह कोई नाम, दुर्लभ शब्द, अशुद्ध वर्तनी या अन्य भाषा का शब्द हो सकता है। इसे दर्ज कर लिया गया है, ताकि एडमिन इसे साइट-कोश में जोड़ सकें।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — स्तृ
स्तृ
stṛ
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्तृ संज्ञा पुं॰ [सं॰] तारा [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. स्तृ (or स्तॄ), cl. 5. 9. P. Ā. (Dhātup. xxvii, 6; xxxi, 14) स्तृणोति, स्तृणुते or स्तृणाति, स्तृणीते (Ved. and ep. also स्तरति, ˚ते; pf. तस्तार, तस्तरे [3. pl. तस्तरुः, तस्तरिरे] Br. &c.; 3. sg. [with pass. sense] तिस्तिरे, RV.; 3. pl. तस्त्रिरे, AV.; p. Ā. तिस्तिराण, RV.; aor. अस्तर्, स्तर्, ib.; अस्तृषि, अस्तृत, AitBr.; अस्तरीत्, AV.; अस्तार्षीत्, अस्तरीष्ट or अस्तरिष्ट, अस्तीर्ष्ट Gr.; Prec. स्तृषीय, AV.; स्तर्यात् or स्तीर्यात्; स्तृषीष्ट, स्तरीषीष्ट or स्तरिषीष्ट, स्तीर्षीष्ट Gr.; fut. स्तर्ता Gr.; स्तरिष्यति, ते˚ [Gr. also स्तरीष्˚] Br. &c.; inf. स्तर्तुम् or स्तरीतुम् or स्तरितुम् Gr.; स्तर्तवे, ˚तवै, स्तरीतवै or स्तरितवै, Br.; स्तरीतवे, AV.; -स्तिरे, -स्तृणीषणि, RV.; ind.p. स्तीर्त्वा or स्तृत्वा, Br.; -स्तीर्य, ib.; -स्तृत्य, MBh.), to spread, spread out or about, strew, scatter (esp. the sacrificial grass; in this sense in older language only cl. 9. P. Ā.), RV.; AV.; Br.; ŚrS.; R.; to spread over, bestrew, cover, KātyŚr.; MBh. &c.; (cl. 5. P. Ā.) to lay low, overthrow, slay (an enemy), RV.; AV.; Br.; Up. : Pass. स्तीर्यते (˚ति) or स्त्रियते (Gr. also स्तर्यते; aor. अस्तारि), to be spread or strewn &c., RV. &c. &c.: Caus. स्तारयति (aor. अतस्तरत्), to spread, cover, Bhaṭṭ. : Desid. तिस्तीर्षते or तुस्तूर्षते (Gr. also P. and तिस्तरीषति or तिस्तरिषति, ˚ते), to wish to spread or strew or lay low, Br.; Up. : Intens. तास्तर्यते, तेस्तीर्यते, तास्तर्ति Gr. [cf. Gk. στορέννυμι, στρώννυμι; Lat. sternere; Goth. straujan; Germ. streuen; Angl.Sax. streowian; Eng. strew.]
2. स्तृ m. (only in pl. nom. स्तृणस् [?] gen. स्तृणाम् [v.l. स्तॄनाम्] and instr. pl. स्तृभिस्; cf. तृ nom. pl. तारस्) a star (as the ‘light-strewer’ or [pl.] the ‘scattered ones’), RV.; Jyot.
a mark or star-like spot (on the forehead of a bull or cow), RV.
स्तृ [cf. Lat. stella; Germ. Stern; Eng. star; accord. to some for अस्-तृ (√ 2. अस्); cf. Gk. ἀστήρ, ἄστρον.]
3. स्तृ. See √ स्पृ, p. 1268, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1260,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्तृ {vI.v} {c5c} U. (स्तृणोति, स्तृणुते, स्तृत; pass. स्तर्यते) 1 To spread, strew, cover, spread on or over; (महीं) तस्तार सरघाव्याप्तैः स क्षौद्रपटलैरिव R. 4. 63, 7. 58. --2 To spread, expand, diffuse. --3 To scatter, spread about. --4 To clothe, cover, overspread, envelop. --5 To kill. --Caus. (स्तारयति-ते) To overspread, cover, strew; रक्तेनाचिक्लिदद्भूमिं सैन्यैश्चातस्तरद्धतैः Bk. 15. 48. --Desid. ( तिस्तीर्षति-ते). {vII.v} {c5c} P. (स्तृणीते) To please, gratify.
स्तृ m. A star.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1145-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्तृ विस्तार स्वा० उ० सक० अनिट् । स्तृणोति स्तृणुते अस्तार्षीत् अस्तृत अस्तरिष्ट । पर्युदासान्न षोपदेशः ।
स्तृ प्रीतौ अक० रक्षणे सक० स्वा० प० अनिट् । स्तृणोति अस्तार्षीत् । पर्युदासेन अषोपदेश एव ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5342,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्तृ, न प्रीतिरक्षाप्राणने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (स्वा०-पर०-सक०-अक०-च-अनिट् ।) न, स्तृणोति । इति दुर्गादासः ॥
स्तृ, न ञ स्तृतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (स्वा० उभ०-सक०-अनिट् ।) न ञ, स्तृणोति स्तृणुते स्तृतिराच्छादनम् । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-434-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
स्तृउमा-कोश स्तृ: तारा 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

स्तृ 📚 ➤ तारा उमा-कोश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
स्तृ 📚तारा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड · १ पद कोश में नहीं मिले (एडमिन के पास जोड़ने हेतु दर्ज)

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें