🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:56:44 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

खचर
khacara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
खचर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सुर्य ।
२. मेघ ।
३. ग्रह ।
४. नक्षत्र ।
५. वायु ।
६. पक्षी ।
७. वाण । तीर ।
८. राक्षस ।
९. संगी त दामोदर के अनुसार एक ताल का नाम जिसे रूपक भी कहते हैं ।
१०. कसीस ।
खचर २ वि॰ आकाश में चलनेवाला । खेचर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ख—चर mfn. moving in the air, flying, MBh.; R.; BhP.
ख—चर m. a bird, R.
a planet, Sūryas.; Gol.
the sun, L.
a cloud, L.
the wind, L.
an aerial spirit, Vidyādhara, Kathās. cx, 139
a Rakṣas or demon, L.
(in music) a kind of Rūpaka or measure, L.
ख—चर m. pl. N. of a fabulous people, VarBṛS.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (334,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खचर पु० खे आकाशे चरति चर--ट । १ मेघे शब्दच० । २ वायौ ३ सूर्य्य च । ४ राक्षसे पु० स्त्री मेदि० स्त्रियां ङीष् । “खचरस्य सुतस्य सुतः खचरः खचरस्य पिता न हनः खचरः । खचरस्य सुतेन हतः खचरः खचरी परि- रोदिति हा खचर!” इति शब्दकल्पद्रुमे द्रोणपर्व्वीयतया लिखितं तत्तु घटोत्कचबधपर्वण्येव सम्भवदपि तत्र न दृश्यते । तस्य श्लोकस्यायमथः खचरस्य वायोः सुतस्य भीमस्य सुतः पुत्रः खचरः घटोत्कचः । खचरस्य राक्ष- सस्य तस्य पिता भीमः न खचरः राक्षसः । खचरः घटोत्कचः खचरस्य सूर्य्यस्य सुतेन कर्णेन हतः । खचरी हिडम्बा तन्माता राक्षसी हा खचरेत्युक्त्वा रोदितीति । ५ आकाशगामिमात्रे देवपक्षिशरग्रहादी त्रि० स्त्रियां ङीप् । “पवनोदिक्पतिर्भूमिराकाशं खचरामराः” । संकल्पादौ पाठ्यमन्त्रः । अत्र खचरशब्दे न ग्रहा उच्यन्ते अमरपबनयोः पृथङ्निर्द्देशात् । “खचरनगरकल्पं त्रा- सयन् पाण्डवानाम्” भा० द्रो० ७ अ० । “पुरं सुरमणीयञ्च खचरं सुमहाप्रभम्” भा० व० १७३ अ० । खपुरशब्दे विवृतिः । “जितकाशिनश्च खचरास्त्वरिताश्च महारथाः” भा० व० २४३ अ० । खचरा गन्धर्वाः ॥ वृ० स० १४ अ० कूर्मविभागे उत्तरस्यामुक्ते ६ देशभेदे पु० ब० व० । “उत्तरतः कैलासः” इत्युपक्रमे “हेमतालराजन्यखचरगव्याश्च” “खचरो रङ्गताले स्यात् गुरुरादौ लघुस्तथा । शान्ते- ऽथ वा हास्यरसे भवेदेष दशाक्षरः” संगीतदा० उक्ते ७ गीतभेदे पु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2455,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खचरः, पुं, (खे आकाशे चरतीति । चर + “चरेष्टः ।” ३ । २ । १६ । इति टः ।) मेघः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ वायुः । राक्षसः । सूर्य्यः । एतेषां प्रमाणं यथा । महाभारते द्रोणपर्व्वणि । “खचरस्य सुतस्य सुतः खचरः खचरस्य पिता न पुनः खचरः । खचरस्य सुतेन हतः खचरः खचरी परिरोदिति हा खचर ! ॥” [] आकाशगामिनि त्रि । यथा । स्मृतिः । “पवनो दिक्पतिर्भूमि-राकाशं स्वचरामराः ॥” रूपकभेदः । यथा । सङ्गीतदामोदरः । “खचरो रङ्गताले स्यात् गुरुरादौ लघुस्तथा ॥ शान्तेऽथवा हास्यरसे भवेदेष दशाक्षरः ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-270-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें