🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:35:04 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दृष्टि
dṛṣṭi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दृष्टि f. seeing, viewing, beholding (also with the mental eye), Br.; Up. &c.
sight, the faculty of seeing, ŚBr.; Mn.; Suśr. &c.
the mind's eye, wisdom, intelligence, BhP.; L.
regard, consideration, L.
view, notion, Bhag.; Kap.
(with Buddhists) a wrong view
theory, doctrine, system, Jātakam.
eye, look, glance, Mn.; MBh.; Kāv. &c. (˚टिं दा with loc. turn the eye to, look at, Śṛṅgār. 15)
the pupil of the eye, Suśr.
aspect of the stars (e.g. शुभ-), Var.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (492,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दृष्टिः f. [दृश्-भावे क्तिन्] 1 Seeing, viewing. --2 Seeing with the mental eye. --3 Knowing, knowledge. --4 The eye, the faculty of seeing, sight; केनेदानीं दृष्टिं विलोभयामि V. 2; चलापांगां दृष्टिं स्पृशसि Ś. 1. 24; दृष्टिस्तृणीकृतजगत्त्रयसत्त्वसारा U. 6. 19; R. 2. 28; Ś. 4. 2; देव दृष्टिप्रसादं कुरु H. 1. --5 A look, glance. --6 View, notion; क्षुद्रदृष्टिरेषा K. 173; एतां दृष्टिमवष्टभ्य Bg. 16. 9. --7 Consideration, regard. --8 Intellect, wisdom, knowledge. --9 (In astrol.) Aspect of the stars. --10 Light (प्रकाश). --Comp. --कृत् n., --कृतं a kind of lily (स्थलपद्म). --क्षेपः a glance, look. --गुणः a mark for archers, butt, target. --गोचर a. within the range of sight, in sight, visible. --(रः) the range of sight. --पातः {1} a look, glance; मार्गे मृगप्रेक्षिणि दृष्टिपातं कुरुष्व R. 13. 18; Bh. 1. 11, 94; 3. 66. {2} act of seeing, function of the eye; रजःकणौर्विघ्नितदृष्टिपाताः Ku. 3. 31 (Malli. interprets-unnecessarily in our opinion --पात by प्रभा). --पथः the range of sight. --पूत a. ‘kept pure by the sight’, watched that no impurity is contracted; दृष्टिपूतं न्यसेत्पादं Ms. 6. 46. --बंधुः a fire-fly. --विक्षेपः a side-glance, leer, oblique look. --विद्या optics. --विभ्रमः an amorous glance, a coquettish look; Ś. 1. 23. --विषः a serpent.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0577-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दृष्टि स्त्री दृश--भावे क्तिन् । १ दर्शने चाक्षुषज्ञाने “नान्धा- दृष्ट्या चक्षुष्मतामनुपलम्भः” सा० सू० । अक्षिपटलशब्दे ४३ पृ० अक्षिशब्दे ४५ पृष्ठे च दृश्यम् । २ ज्ञानमात्रे मेदि० “त- थाप्येकतरदृष्ट्या एकतरसिद्धेर्नापलापः” । “विदितबन्ध- कारणस्य दृष्ट्या तद्रूपम्” सा० सू० । ३ प्रकाशे च “न द्रष्टुर्दृष्टेर्विपरिलोपोऽस्ति” श्रुति० । ग्रहदृष्टिभेदादिकं ग्रहदृष्टिशब्दे २७५२ । ५३ पृ० दृश्यम् । करणे क्तिन् । ४ नेत्रे अमरः । “अस्रैस्तावन्मुहुरुपचितैर्दृष्टिरालुप्यते मे” मेघ० “दृष्टिर्गाढनिमीलिता न विकला नाभ्यन्तरे चञ्चला” मृच्छ० “दृष्ट्या प्रसादामलया कुमारं प्रत्य- ग्रहीत्” रघुः “दृष्टा दृष्टिमधो ददाति” सा० द० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3674,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दृष्टिः, स्त्री, (पश्यत्यनेनेति । दृश् + करणे क्तिन् ।) चक्षुः । इत्यमरः । २ । ६ । ९३ ॥ (यथा, साहित्य- दर्पणे । ३ । ६८ । “दृष्टा दृष्टिमधोददाति कुरुते नालापमाभा- षिता ॥”) बुद्धिः । (दृश् + भावे + क्तिन् ।) दर्शनम् । इति मेदिनी । टे, १० ॥ (यथा, मनुः । ६ । ४६ । “दृष्टिपूतं क्षिपेत् पादं वस्त्रपूतं जलं पिबेत् ॥”) ग्रहाणां दृष्टिकथनम् । यथा, तृतीयगृहे दशमगृहे च शनेः पूर्णदृष्टिरन्येषां पाददृष्टिः । पञ्चमगृहे नवमगृहे च गुरोः पूर्ण- दृष्टिरन्येषामर्द्धदृष्टिः । चतुर्थगृहे अष्टमगृहे च कुजस्य पूर्णदृष्टिरन्येषां त्रिपाददृष्टिः । सप्तम- गृहे सर्व्वेषां पूर्णदृष्टिः । पञ्चमगृहे सप्तमे नवमे द्वादशे च राहोः पूर्णदृष्टिः । द्वितीये दशमे च त्रिपाददृष्टिः । तृतीये षष्ठे चतुर्थे अष्टमे चार्द्ध- दृष्टिः ॥ * ॥ ग्रहाणां दृष्ट्यभावनिर्णयो यथा, -- स्थितिभवने एकादशे च राहोर्दृष्ट्यभावः । स्थितिभवने द्बितीये षष्ठे एकादशे द्बादशे [] चान्येषां दृष्ट्यभावः ॥ * ॥ एषां प्रमाणं यथा, -- “तृतीये दशमे चैव पाददृष्टिरुदाहृता । अर्द्धदृष्टिश्च नवमे पञ्चमे च प्रकीर्त्तिता ॥ चतुर्थे चाष्टमे चैव पादोना परिकीर्त्तिता । सप्तमे परिपूर्णा च फलमेवं प्रकल्प्यते ॥ तृतीयदशमावार्किः पश्यन् पूर्णफलप्रदः । त्रिकोणगान् गुरुश्चैव चतुर्थाष्टमगान् कुजः ॥ सुतमदननवान्त्ये पूर्णदृष्टिः सुरारे- र्युगलदशमराशौ दृष्टिमात्रात्रयार्हः । सहजरिपुचतुर्थेष्वष्टमे चार्द्धदृष्टिः स्थितिभवनमुपान्त्यं नैव दृश्यं हि राहोः ॥ स्वस्थानञ्च द्बितीयञ्च षष्ठमेकादशन्तथा । द्वादशाख्यं न पश्यन्ति शेषं पश्यन्ति ते ग्रहाः ॥” इति ज्योतिषतत्त्वम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-740-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दृष्टि" आता है (29)
चित्त पु संज्ञा पुं॰ चित्तवन । दृष्टि । नजरदृशी दृष्टि । २ प्रकाशईक्षा दृष्टि । दर्शनवीक्ष दृष्टि । देखना । ताकनाआदृष्टि दृष्टि । नजर । यौ॰— आदृष्टिगोचर, आदृष्टिप्रसार = दृष्टि की सीमा के भीत…निफालन दृष्टि । अवलोकनईक्षिका देखने की इंद्रिय । आँख । दृष्टिडीठ दृष्टि । नजर । निगाहतकन ताकने की क्रिया या भाव । देखना । दृष्टिदीठ देखने की वृत्ति या शक्ति । आँख की ज्योति । दृष्टिनजर दृष्टि । निगाह । चितवन । मुहा॰—नजर अंदाज करना = ध्यान न देना । नजर हटा…दीदा दृष्टि । निगाह । नजरनिगह निगाह । दृष्टि । नजर । यौ॰—निगहबाँ = निगहबानचितवन ताकने का काम भाव या ढंग । अवलोकन । दृष्टि । कटाक्ष । नजर । निगाहत्योरी अवलोकन । चितवन । दृष्टि । निगाह । मुहा॰— त्योरी चढना या बदलना = दृष्टि…अवलोकनि पु संज्ञा स्त्री॰ आँख । दृष्टि । चितवनविलोचन नेत्र । नयन । आँखदृश देखना । दर्शनसूचना वह बात जो किसी को बताने, जताने या सावधान करने के लिये कही जाय । प्रकट …विलोकन विचार करनासंदर्शन अच्छी तरह देखने की क्रिया । अवलोकनसमीक्षा अच्छी तरह देखने की क्रियाउपलक्ष्य संकेत । चिह्ननिष्प्रतीप नाक की सीध में देखनेवाला । जो इधर उधर न देखेदृग पु संज्ञा पुं॰सूझ सूझने का भावचक्षा बृहस्पतिनजारा दृश्यउद्वोक्षण ऊपर देखना
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें